in Russian – http://crossroadorg.info/wa-15-5-2026

https://citizenship-western-armenia.info/archives/16284

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)
Դ Ի Մ Ո Ւ Մ Ն Ա Գ Ի Ր Ը
Միավորված Ազգերի Կազմակերպությանը

«Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և Թուրքիայի Հանրապետության հետ պետական սահմանի մասին»

ՀՌՉԱԿԱԳՐԻ ընդունման վերաբերյալ

 

I. Հիմնվելով՝

‐ Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային խորհրդի «Արևմտյան Հայաստանի հայերի ինքնորոշման իրավունքի մասին» Հռչակագրի, ք. Շուշի, Արցախի Հանրապետություն, 17 դեկտեմբերի 2004 թ.,

‐ Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային խորհրդի «Արևմտյան Հայաստանի վտարանդի կառավարության ձևավորման մեկնարկի մասին» Հռչակագրի, Փարիզ, Ֆրանսիա, 04 փետրվարի 2011 թ.,

‐ Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային խորհրդի և Արևմտյան Հայաստանի վտարանդի կառավարության «Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) ձևավորման մասին» Հռչակագրի, Երևան, Հայաստան, 24 մայիսի 2013 թ.:

 

II. Հաշվի առնելով, որ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետություն)՝

‐ լիովին ընդունել է Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) կանոնադրական նպատակներն ու խնդիրները,

‐ ճանաչել և վավերացրել է Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությունը,

‐ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ՝ հանդիսանալով XX դարի 20-ական թվականների Հայաստան Պետության շարունակող պետություն (Continuity), իր վրա է վերցրել Հայաստան Պետության բոլոր իրավունքներն ու պարտավորությունները,

‐ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ (համաձայն 1933 թվականի դեկտեմբերի 26-ի Մոնտեվիդեոյի կոնվենցիայի), 1-ին հոդվածի համաձայն՝ «…ունի հետևյալ հատկանիշները՝

ա) մշտական բնակչություն,

բ) որոշակի տարածք,

գ) կառավարություն,

դ) այլ պետությունների հետ հարաբերությունների մեջ մտնելու կարողություն»։

Եվ համաձայն տվյալ կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի՝ «…ունի իր ամբողջականությունն ու անկախությունը պաշտպանելու իրավունք՝ ապահովելու նրա պահպանումն ու բարգավաճումը, և, հետևաբար, կազմակերպվելու այնպես, ինչպես ինքը կհամարի անհրաժեշտ, ընդունելու իր շահերից բխող օրենսդրական միջոցառումներ, կառավարելու իր ծառայությունները, ինչպես նաև սահմանելու իր դատարանների իրավազորությունն ու իրավասությունը»,

‐ հայտարարել է իր մշտական, զինված և դրական չեզոքության մասին,

‐ համապատասխան օրենքների ընդունմամբ ճանաչել, միացել և վավերացրել է Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությունը և բոլոր առավել կարևոր միջազգային պայմանագրերը, կոնվենցիաները և հռչակագրերը։

 

III. Հաշվի առնելով՝

‐ Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրությունը, 26 հունիսի 1945 թ.,

‐ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը, 10 դեկտեմբերի 1948 թ.,

‐ Եվրոպական կոնվենցիան «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին», Հռոմ, 4 նոյեմբերի 1950 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Պետությունների իրավունքների և պարտականությունների մասին» կոնվենցիան («Մոնտեվիդեոյի կոնվենցիա»), 26 դեկտեմբերի 1933 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժելու մասին» կոնվենցիան, 9 դեկտեմբերի 1948 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Գաղութային երկրներին և ժողովուրդներին անկախություն տրամադրելու մասին» հռչակագիրը, 14 դեկտեմբերի 1960 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին» հռչակագիրը, 20 նոյեմբերի 1963 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների նկատմամբ վաղեմության ժամկետի չկիրառման մասին» կոնվենցիան, 26 նոյեմբերի 1968 թ.,

‐ Վիեննայի կոնվենցիան «Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին», 23 մայիսի 1969 թ.,

‐ Միջազգային իրավունքի սկզբունքների մասին հռչակագիրը, որը վերաբերում է պետությունների միջև բարեկամական հարաբերություններին և համագործակցությանը՝ համաձայն ՄԱԿ-ի Կանոնադրության, ընդունված ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի կողմից 24 հոկտեմբերի 1970 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Ագրեսիայի սահմանման մասին» կոնվենցիան, 14 դեկտեմբերի 1974 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Ծովային իրավունքի մասին» կոնվենցիան, 10 դեկտեմբերի 1982 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Ժողովուրդների խաղաղության իրավունքի մասին» հռչակագիրը, 12 նոյեմբերի 1984 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Զարգացման իրավունքի մասին» հռչակագիրը, 4 դեկտեմբերի 1986 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Ազգային կամ էթնիկ, կրոնական և լեզվական փոքրամասնություններին պատկանող անձանց իրավունքների մասին» հռչակագիրը, 18 դեկտեմբերի 1992 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին» հռչակագիրը, 13 սեպտեմբերի 2007 թ.,

‐ ՄԱԿ-ի «Օրենքի գերակայության մասին ազգային և միջազգային մակարդակներում» հռչակագիրը, 24 սեպտեմբերի 2012 թ.

 

IV. Հաշվի առնելով և ի գիտություն ընդունելով՝

‐ Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունների համատեղ հայտարարությունը՝ թուրքական կառավարության կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված հանցագործությունը որպես մարդկության և քաղաքակրթության դեմ հանցագործություն դատապարտելու մասին, 24 մայիսի 1915 թ.,

‐ Ռուսաստանի կառավարության (Ռուսաստանի Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի) «Թուրքահայաստանի մասին» («Արևմտյան Հայաստանի մասին») դեկրետը, 11 հունվարի 1918 թ.,

‐ ՌՍՖՍՀ առաջին Սահմանադրությունը (Գլուխ III-ի 6-րդ հոդվածը, որով հռչակվում է Հայաստանի ինքնորոշման ազատությունը), 10 հուլիսի 1918 թ.,

‐ Դաշնակից պետությունների Գերագույն խորհրդի որոշումը, որն ընդունվել է Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի ընթացքում, Հայաստան Պետության անկախությունը դե ֆակտո (de facto) ճանաչելու մասին, 19 հունվարի 1920 թ.,

‐ Դաշնակից պետությունների գերագույն խորհրդի որոշումը, որն ընդունվել է Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի ընթացքում, Հայաստան Պետության անկախությունը դե յուրե (de jure) ճանաչելու մասին, 11 մայիսի 1920 թ.,

‐ Հայկական Կիլիկիայի անկախության հռչակագիրը, 4 օգոստոսի 1920 թ.,

‐ ԱՄՆ Սենատում Հայաստանի մանդատի քննարկումը, որը տեղի է ունեցել 1920 թվականի մայիսի 29-ից հունիսի 1-ը, ինչը նշանակում է, որ ԱՄՆ-ը դե ֆակտո ճանաչել է հայկական տարածքների նկատմամբ Հայաստան Պետության իրավունքն ու տիտղոսը՝ դրանով իսկ անվավեր ճանաչելով Օսմանյան կայսրության (և նրա իրավահաջորդի՝ Թուրքիայի Հանրապետության) իրավունքն ու տիտղոսը այդ հայկական տարածքների նկատմամբ,

‐ Սևրի հաշտության պայմանագիրը (որի 88-93-րդ հոդվածները վերաբերում են Հայաստանի Պետությանը), 10 օգոստոսի 1920 թ.,

‐ Գլխավոր դաշնակից տերությունների և Հայաստան Պետության միջև ազգային փոքրամասնությունների և առևտրային հարաբերությունների վերաբերյալ առաջին միջազգային պայմանագիրը՝ «Գլխավոր դաշնակից տերությունների և Հայաստանի միջև պայմանագիր, ստորագրված Սևրում 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին» (Սևրի պայմանագրի 93-րդ հոդվածի հավելված)։ Հայկական կողմից պայմանագիրը ստորագրել են Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության նախագահ Ավետիս Ահարոնյանը և Կոստանդնուպոլսի Միացյալ հայկական խորհրդի ներկայացուցիչ Պողոս Նուբարը,

‐ ԱՄՆ 28-րդ Նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճիռը, 22 նոյեմբերի 1920 թ., — «Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահ Վուդրո Վիլսոնի որոշումը Թուրքիայի և Հայաստանի միջև պետական սահմանի հաստատման, Հայաստանի սահմանների դեպի ծով ելքի և հայկական սահմանին հարակից թուրքական տարածքների ապառազմականացման մասին»։

 

V. Հիմնվելով նաև՝

‐ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) որոշումների վրա՝ Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային ինքնության և քաղաքացիության ինստիտուտի ձևավորման վերաբերյալ, որոնք ընդունվել են Միավորված ազգերի կազմակերպության 2007 թվականի սեպտեմբերի 13-ի «Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին» հռչակագրի հիման վրա,

‐ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության «Արևմտյան Հայաստանի պետական կառուցվածքի, Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) պատգամավորների կարգավիճակի և Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) կանոնակարգի մասին» օրենքի վրա՝ 2014 թվականի հունվարի 21-ի,

‐ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) նախագահի № 12 հրամանագրի վրա՝ «Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը որպես պետություն-շարունակող», — Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության վերաբերյալ, որը 1920 թվականին ճանաչված Հայաստան Պետության պետություն-շարունակողն (continuity) է, 2014 թվականի փետրվարի 23-ի,

‐ Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային խորհրդի «Արևմտյան Հայաստանի հայերի և բուն Արևմտյան Հայաստանի մշտական, զինված և դրական չեզոքության մասին» որոշման վրա՝ 2011 թվականի մարտի 29-ի,

‐ Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային խորհրդի «Արևմտյան Հայաստանի հայերի ինքնապաշտպանական ուժերի ստեղծման մասին» հրամանագրի վրա՝ 2012 թվականի դեկտեմբերի 26-ի,

‐ Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) «Արևմտյան Հայաստանի հայերի պաշտպանական ուժերի ձևավորման մասին» որոշման վրա՝ 2018 թվականի հունվարի 10-ի։

 

VI. Հաշվի առնելով Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) ձևավորման քաղաքականա-իրավական հիմքերը՝

1. ՄԱԿ-ի «Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին» հռչակագրի հիման վրա, 2007 թվականի սեպտեմբերի 13-ից, ձևավորվել է Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային ինքնության և քաղաքացիության ինստիտուտը, և իրավաչափ ձևով ստեղծվել են Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) և նրա պետական կառույցների իրավական և քաղաքական հիմքերը։
2. Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 21-րդ հոդվածի համաձայն՝ սկսած 2013 թվականից, Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետություն) ձևավորել է բացարձակապես իրավաչափ պետական իշխանության մարմիններ՝ Ազգային ժողով (Խորհրդարան), կառավարություն և նախագահության ինստիտուտ։
3. 2013 թվականի նոյեմբերի 22-ից 30-ը աշխարհում առաջին անգամ անցկացվեցին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 1-ին գումարման պատգամավորների ընտրությունները՝ ուղիղ էլեկտրոնային ինտերնետային քվեարկության միջոցով, որոնք իրականացվել են համընդհանուր և հավասար ընտրական իրավունքի, ազատ և գաղտնի քվեարկության հիման վրա։ Ընտրություններն անցկացվել են 41 երկրում, որոնց մասնակցել և քվեարկել են 17.155 ընտրողներ՝ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության գրանցված քաղաքացիներ, և ընտրվել են Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 64 պատգամավորներ։

2014 թվականի հունվարի 18-ին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 1-ին գումարման 1-ին նստաշրջանում հաստատվել են Արևմտյան Հայաստանի Խորհրդարանի պատգամավորների մանդատները, ընտրվել է Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) նախագահը, նրա տեղակալները, ինչպես նաև ձևավորվել են Խորհրդարանի 13 մշտական հանձնաժողովներ։

2014 թվականի հունվարի 20-ին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 1-ին գումարման 1-ին նստաշրջանում ընտրվել է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության նախագահը, ձևավորվել է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության վտարանդի կառավարությունը և հաստատվել է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության վարչապետը։

4. 2018 թվականի սեպտեմբերի 1-ից 5-ը անցկացվել են Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 2-րդ գումարման ընտրությունները, որոնց մասնակցել են աշխարհի 47 երկրներից Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության 51.505 գրանցված քաղաքացիներ-ընտրողներ, և միասնական ցուցակով ընտրվել են Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 101 պատգամավորներ։

2018 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 2-րդ գումարման 1-ին նստաշրջանում հաստատվել են Արևմտյան Հայաստանի Խորհրդարանի նոր ընտրված պատգամավորների մանդատները, ընտրվել է Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) նախագահը, նրա տեղակալները, ինչպես նաև ձևավորվել են Խորհրդարանի 16 մշտական հանձնաժողովներ։

2018 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 2-րդ գումարման 1-ին նստաշրջանում ընտրվել է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության նախագահը, ձևավորվել է Կառավարությունը և հաստատվել է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության վարչապետը։

5. 2023 թվականի օգոստոսի 29-ից սեպտեմբերի 3-ը անցկացվել են Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 3-րդ գումարման ընտրությունները, որոնց մասնակցել են աշխարհի 53 երկրներից Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության 63.724 գրանցված քաղաքացիներ-ընտրողներ, և միասնական ցուցակով ընտրվել են Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 135 պատգամավորներ։

Ընտրված պատգամավորները հանդիսանում են Արևմտյան Հայաստանի 30 շրջանների և նահանգների ներկայացուցիչներ։

2023 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 3-րդ գումարման 1-ին նստաշրջանում հաստատվել են Արևմտյան Հայաստանի Խորհրդարանի նոր ընտրված պատգամավորների մանդատները, ընտրվել է Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) նախագահը, նրա տեղակալները, ինչպես նաև ձևավորվել են Խորհրդարանի 17 մշտական հանձնաժողովներ։

2023 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) 3-րդ գումարման 1-ին նստաշրջանում ընտրվել է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության նախագահը, ձևավորվել է կառավարությունը և հաստատվել են Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության վարչապետը և Անվտանգության խորհրդի քարտուղարը։

6. Ներկայումս՝

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) նախագահն է տնտեսագիտության և Խաղաղության Նոբելյան մրցանակների թեկնածու, Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) պատգամավոր, ակադեմիկոս, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Մարտիկ Գասպարյանը։

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) վարչապետ կրկին հաստատվել է հայ ժողովրդի նորագույն զինյալ ազատագրական պայքարի ակտիվ մասնակից, հասարակական-քաղաքական գործիչ Տիգրան Փաշաբեզյանը։

Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) նախագահ կրկին ընտրվել է հայկական սփյուռքի գործիչ, ազգային-ազատագրական պայքարի ակտիվ մասնակից Արմեն Տեր-Սարգսյանը։

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) Անվտանգության խորհրդի քարտուղար է հաստատվել Արցախյան ազգային-ազատագրական պատերազմի ակտիվ մասնակից, Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) երկրորդ նախագահ, Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) պատգամավոր Ռադիկ Խամոյանը։

 

VII. Հաշվի առնելով Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) կողմից Միավորված ազգերի կազմակերպություն և Եվրոպական խորհրդարան ուղղված հետևյալ Դիմումնագրերը՝

1. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ անդամակցության վերաբերյալ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը, 2018 թվականի մայիսի 25։
2. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը «ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի Իրավարար վճռի կատարման մասին», «Միացյալ Նահանգների նախագահ Վուդրո Վիլսոնի որոշումը Թուրքիայի և Հայաստանի միջև պետական սահմանի հաստատման, Հայաստանի սահմանների դեպի ծով ելքի և հայ-թուրքական սահմանին հարակից թուրքական տարածքների ապառազմականացման վերաբերյալ», նպատակ ունենալով հաստատել Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետություն) ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճռով սահմանված տարածքների վրա, 2018 թվականի մայիսի 29։
3. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը «Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի տարածքների ապառազմականացման և այնտեղից Թուրքիայի Հանրապետության օկուպացիոն ուժերի դուրսբերման մասին», 2018 թվականի նոյեմբերի 20։
4. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը «Հայաստան պետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանի դեմարկացիայի մասին», 2019 թվականի օգոստոսի 7։
5. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Եվրոպական խորհրդարան ուղղված դիմումը «1987 թվականի հունիսի 18-ի Եվրոպական խորհրդարանի «Հայկական հարցի քաղաքական լուծման մասին» բանաձևում առկա սխալների, բացթողումների և անընդունելի ձևակերպումների, ինչպես նաև դրա փոփոխման և նոր խմբագրման անհրաժեշտության մասին», 2020 թվականի դեկտեմբերի 5։
6. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը «Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայ ժողովրդի կրած նյութական կորուստների փոխհատուցման մասին», 2022 թվականի սեպտեմբերի 25։
7. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) անկախության ճանաչման վերաբերյալ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության որոշման ընդունման մասին, 2022 թվականի փետրվարի 22։
8. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը «Արցախյան հակամարտության խաղաղ, արդար և վերջնական կարգավորման համար վճռական գործողությունների իրականացման և ՄԱԿ-ի հովանու ներքո Հայաստան պետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանի դեմարկացիա իրականացնելու առաջարկի մասին», 2023 թվականի հուլիսի 17։
9. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության)՝ Միավորված ազգերի կազմակերպություն ուղղված դիմումը «Արցախի Հանրապետությունը և Արցախի ժողովուրդը միջազգային հարթակներում ներկայացնելու և նրա բոլոր իրավական ու քաղաքական իրավունքները պաշտպանելու պարտավորության մասին» որոշման ընդունման վերաբերյալ, 2023 թվականի սեպտեմբերի 29։

 

Նկատի առնելով այն, որ սույն դիմումնագրերը իրականում վերաբերում են հայ ժողովրդի իրավունքների մասով արդեն իսկ կայացված որոշումներին, որոնք ընդունվել են, սակայն մինչ օրս չեն իրականացվել։

 

VIII. Հաշվի առնելով հարցի նախապատմությունը, երբ՝

‐ 1919 թվականի սկզբին Փարիզում գումարվեց Հայկական ազգային համագումար։ Համագումարի կարևորագույն արդյունքներից էր «Միացյալ Հայաստանի պատվիրակության» ընտրությունը՝ Պողոս Նուբարի և Ավետիս Ահարոնյանի համանախագահությամբ, ինչպես նաև նախապես պատրաստված և 1919 թվականի փետրվարի 12-ին Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին ներկայացված հայ ժողովրդի պահանջների վերաբերյալ համատեղ հուշագրի հաստատումը, որով հիմնավորվում էր հայկական անկախ պետության ստեղծման անհրաժեշտությունը և ճշտվում էր դրա տարածքը, որը միավորում էր Արևմտյան Հայաստանի յոթ նահանգները (վիլայեթները) (ներառյալ Վանի, Բիթլիսի, Կարինի (Էրզրում), Համշենի (Տրապիզոն), Սեբաստիայի (ներառյալ Կեսարիան), Տիգրանակերտի, Խարբերդի նահանգները), ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետությունը (ներառյալ Կարսի մարզը, Արցախի, Նախիջևանի և Ջավախքի շրջանները) և Հայկական Կիլիկիան։

‐ 1919 թվականի փետրվարի 26-ին միացյալ հայկական պատվիրակությունը ներկայացավ Տասի խորհրդի նիստին, որտեղ կրկնեց հուշագրի հիմնական պահանջները։

‐ 1919 թվականի ապրիլի 17-ին միացյալ հայկական պատվիրակությանը ընդունեց նաև ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը և հավաստիացրեց, որ կանի ամեն հնարավորը հայ ժողովրդի տարածքային պահանջների պաշտպանության համար։

‐ Միացյալ հայկական պատվիրակության ներկայացրած պահանջներին ի պատասխան՝ Դաշնակից տերությունների գերագույն խորհուրդը 1920 թվականի հունվարի 19-ին ընդունեց համապատասխան որոշում և «դե-ֆակտո» (de facto) ճանաչեց Հայկական պետությունը՝

ա) Հայկական պետության Կառավարությունը ճանաչվում է որպես Կառավարություն,

բ) Այս որոշումը չի կանխորոշում Հայկական պետության սահմանների հարցը։

‐ 1920 թվականի հունվարի 27-ին Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի քարտուղարությունը պաշտոնապես ներկայացրեց այդ որոշումը հայկական միացյալ պատվիրակությանը։

‐ 1920 թվականի մայիսի 11-ին թուրքական պատվիրակությունը հրավիրվեց Փարիզի խաղաղության վեհաժողով, որտեղ նրան ներկայացվեցին «Խաղաղության պայմանները»։ Դաշնակիցների ներկայացուցիչների թվում ներկա էր նաև Հայկական միացյալ պետության պատվիրակությունը։ «Խաղաղության պայմանների» նախաբանում, որը հետագայում դարձավ Սևրի խաղաղության պայմանագրի նախաբանը, Հայաստանը նշված էր Դաշնակից պետությունների շարքում։ Դրանով իսկ Հայկական պետությունը ճանաչվեց նաև «դե-յուրե» (de jure)։

‐ Պետության ճանաչումը տեղի է ունենում մեկ անգամ, և այդ որոշումը ենթակա չէ փոփոխման կամ չեղարկման։

 

IX. Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման, ինչպես նաև դրա հետևանքների ամբողջական հատուցման հարցերը

Ի հեճուկս մարդկային բարոյականության և իրավունքի, և փոխանակ ճանաչելու Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնիկ ժողովրդի՝ հայերի, իրենց պատմական Հայրենիքի նկատմամբ օրինական իրավունքները, 1894-1923 թվականներին իրար հաջորդած երեք թուրքական կառավարությունների՝ սուլթանական, երիտթուրքական և քեմալական վարչակարգերի կողմից, քրդական զինված ավազակախմբերի ակտիվ և անմիջական մասնակցությամբ, Արևմտյան Հայաստանի, Հայկական Կիլիկիայի, Օսմանյան կայսրության և Արևելյան Հայաստանի տարածքներում իրականացվեց հրեշավոր հանցագործություն՝ Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը՝ ավելի քան 1,5 միլիոն անմեղ հայերի սպանությունը և կենդանի մնացած հայ բնակչության մեծ մասի բռնի տեղահանումը իր պատմական Հայրենիքից, ինչպես նաև Արևմտյան Հայաստանի, Արևելյան Հայաստանի արևմտյան մասի և Հայկական Կիլիկիայի օկուպացիան, ինչը, իր հերթին, հանգեցրեց ողբերգական ժողովրդագրական փոփոխությունների, որոնց հետևանքով տեղի ունեցավ տարածաշրջանում բնիկ հայ բնակչության թվաքանակի աննախադեպ կրճատում և հայկական տարածքային արեալի սահմաններում ժողովուրդների բնական հարաբերակցության փոփոխություն։

 

Արդեն ավելի քան 100 տարի է, ինչ Արևմտյան Հայաստանի, Արևելյան Հայաստանի արևմտյան մասի և Հայկական Կիլիկիայի տարածքները մնում են Թուրքիայի կողմից օկուպացված։

 

Հայոց ցեղասպանությունը իրականացվել է նաև 1918-2024 թվականներին՝ Ադրբեջանի, Արցախի, Նախիջևանի և հայկական այլ տարածքների նկատմամբ՝ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության (մուսավաթականների), Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի (բոլշևիկների), և վերջապես ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարությունների կողմից։

Հայոց ցեղասպանության հետևանքով ադրբեջանական իշխանությունների կողմից նշված տարածքներում նույնպես տեղի ունեցան ժողովրդագրական փոփոխություններ՝ բնիկ հայ բնակչության և տարածաշրջանի այլ ավտոխթոն ժողովուրդների թվաքանակի կտրուկ նվազումով։

Այս ողջ ժամանակահատվածում իրականացվել է նաև Մեծագույն մշակութասպանություն։

 

Հայոց ցեղասպանությունն առաջինը դատապարտեցին Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի կառավարությունները, որոնք 1915 թվականի մայիսի 24-ի իրենց համատեղ հայտարարության մեջ թուրքական կառավարության կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված այս հրեշավոր հանցագործությունը բնութագրեցին հետևյալ կերպ․

«…Հաշվի առնելով Թուրքիայի կողմից մարդկության և քաղաքակրթության դեմ կատարվող այս նոր հանցագործությունները՝ Ռուսաստանի, Ֆրանսիայի և Անգլիայի դաշնակից կառավարությունները հրապարակայնորեն հայտարարում են Բարձր Դռանը, որ այդ հանցագործությունների համար անձնական պատասխանատվություն են կրում թուրքական կառավարության բոլոր անդամները, ինչպես նաև նրա այն տեղական ներկայացուցիչները, որոնք առնչություն կունենան նման կոտորածներին»։

 

Հատկանշական է, որ հենց Օսմանյան կայսրությունն ինքն էլ դատապարտեց Հայոց ցեղասպանությունը։

1919-1920 թվականներին Կոստանդնուպոլսի Հատուկ ռազմական ատյանը կազմակերպեց երիտթուրքեր պարագլուխների՝ թուրքական կառավարության անդամների և նահանգապետերի դատավարությունը՝ նրանց առաջադրելով երկու մեղադրանք․

ա) Օսմանյան կայսրությունը պատերազմի մեջ ներքաշելու,

բ) կայսրության հպատակ հայերի կոտորածները, ցեղասպանությունը, բռնագաղթն ու տեղահանությունը կազմակերպելու համար,

որի արդյունքում երիտթուրքեր պարագլուխները՝ ինչպես ներկա, այնպես էլ հեռակա կարգով, դատապարտվեցին մահապատժի։

Այն հանցագործների նկատմամբ, որոնք դատապարտվել էին մահապատժի, սակայն կարողացել էին խուսափել արդարադատությունից, դատավճիռը իրականացրին հայ վրիժառուները՝ «Նեմեսիս» արդարահատույց գործողության շրջանակներում։

Նշենք, որ Հայոց ցեղասպանությունը շարունակվեց նաև XX դարի 20-ական թվականներին՝ արդեն Թուրքիայի կողմից օկուպացված Հայաստանի տարածքում (ինչպես Արևմտյան, այնպես էլ Արևելյան)։

Փաստորեն, Հայոց ցեղասպանությունը շարունակվում է մինչ օրս։

Աշխարհի բազմաթիվ առաջադեմ երկրներ ճանաչեցին և դատապարտեցին Թուրքիայի կողմից իրականացված այս հրեշավոր հանցագործությունը։ Ճանաչման ու դատապարտման այդ գործընթացը շարունակվում է մինչ օրս։

2024 թվականի դրությամբ արդեն 40 պետություն, այդ թվում՝ երկու գերտերություններ՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները և Ռուսաստանի Դաշնությունը, ինչպես նաև Եվրոպայի, Լատինական Ամերիկայի և Մերձավոր Արևելքի առաջատար երկրները, ճանաչել և դատապարտել են Հայոց ցեղասպանությունը, որն իրականացվել է 1894-1923 թվականներին Արևմտյան Հայաստանի, Հայկական Կիլիկիայի, Օսմանյան կայսրության, Արևելյան Հայաստանի տարածքներում, Բաքու, Շուշի քաղաքներում և բազմաթիվ հայկական ու հայաբնակ այլ տարածքներում։

Միջազգային ընկերակցությունը ճանաչել և դատապարտել է Հայոց ցեղասպանությունը ինչպես պաշտոնապես՝ բազմաթիվ պետությունների, միջազգային (միջպետական) և կրոնական կազմակերպությունների կողմից, այնպես էլ համաշխարհային հասարակական կարծիքի մակարդակով։

Հայոց ցեղասպանությունը մարդկության և մարդկայնության դեմ ուղղված միջազգային հանցագործություն է և լիովին համապատասխանում է ՄԱԿ-ի՝ «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժի մասին» 1948 թվականի դեկտեմբերի 9-ի և «Պատերազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների նկատմամբ վաղեմության ժամկետ չկիրառելու մասին» 1968 թվականի նոյեմբերի 26-ի կոնվենցիաների հոդվածներին և դրույթներին։

Եվ դրա նկատմամբ վաղեմության ժամկետ չի կիրառվում։

 

Թուրքական կառավարության կողմից Հայոց ցեղասպանության իրականացման փաստը հիմնավորված, ճանաչված և հաստատված է ականատեսների, այդ թվում՝ դիվանագետների, զինվորականների և լրագրողների վկայություններով, արխիվային փաստաթղթերով, տարբեր երկրների և միջազգային կազմակերպությունների օրենքներով, բանաձևերով և որոշումներով։

Հայոց ցեղասպանության պատմական փաստի լռեցումը, անտեսումը և նույնիսկ ժխտումը անբարեխիղճ քաղաքական գործիչների և կողմնակալ կառույցների կողմից՝ փաստացի հանդիսանում է վերջիններիս հանցակցությունը մարդկության և մարդկայնության դեմ այս հրեշավոր հանցագործությանը՝ XX դարի առաջին ցեղասպանությանը։

Հարյուր տարի առաջ հաղթող տերությունների բարձրագույն ուժերը Վերսալի համաժողովներում և Ազգերի լիգան (ՄԱԿ-ին նախորդած կազմակերպությունը), որը ստեղծվել էր Նոբելյան մրցանակակիր, ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի հիմնարար ուսումնասիրությունների հիմքերի վրա, ընդունեցին կոնկրետ որոշումներ Թուրքիայի կողմից իրականացված Հայոց ցեղասպանության հետևանքների հաղթահարման վերաբերյալ, մասնավորապես՝ միացյալ հայկական պետության ստեղծման մասին, սահմանեցին հայկական արեալի սահմանները, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով հյուծված և թուլացած հաղթող երկրները գործը մինչև վերջ չհասցրին։

Մեծ ցավով պետք է արձանագրել, որ կան բոլոր հիմքերը պնդելու, որ Հայոց ցեղասպանությունը շարունակվում է մինչ օրս և կշարունակվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ հանցագործությունը լիովին դատապարտված չէ, վնասների հատուցումը չի իրականացվել, և քանի դեռ հայ ժողովուրդը չի ստեղծել քաղաքական-իրավական և ազգային-պետական ամուր ու անսասան հիմքեր՝ իր գոյության, զարգացման և առաջընթացի իրավունքի իրականացման ապահովման համար։

 

X. Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայ ժողովրդի կրած նյութական կորուստների փոխհատուցման հարցը

1919 թվականին Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի հատուկ հանձնաժողովի կազմում գործող հատուկ հանձնախումբի հաշվարկներով՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայ ժողովրդի նյութական կորուստները կազմել են ավելի քան 19 միլիարդ (19.130.982.000) ֆրանսիական ֆրանկ, ինչը ներկայումս, ըստ մասնագիտական փորձագիտական եզրակացության, կազմում է 286.964.730.000 եվրո կամ ավելի քան 310 միլիարդ (312.791.555.700) ԱՄՆ դոլար։

Արևմտյան Հայաստանի և Արևելյան Հայաստանի (Հայաստանի Հանրապետության) հայերի համար հաշվարկները կատարվել են առանձին, սակայն կորուստները ներկայացվել են միասնական վերջնական թվով։ Համաձայն այդ տվյալների՝ ընդհանուր առմամբ 1914-1919 թվականներին հայ ժողովրդի կորուստները 1919 թվականի գներով կազմել են 19.130.982.000 ֆրանսիական ֆրանկ։

Ըստ զեկույցի՝ հայ ժողովրդի նյութական կորուստները ունեցել են հետևյալ տեսքը․

Ա) Արևմտյան Հայաստան (կամ, ինչպես նշված է փաստաթղթում՝ Turkish Armenia)․
ա) գյուղական բնակչության անձնական նյութական կորուստներ – 4.601.610.000 ֆրանկ,

բ) քաղաքային բնակչության անձնական նյութական կորուստներ – 3.235.550.000 ֆրանկ,

գ) կոլեկտիվ նյութական կորուստներ – 6.761.350.000 ֆրանկ։

Ընդամենը՝ 14.598.510.000 ֆրանկ։

Բ) Հայաստանի Հանրապետություն և Կովկասի այլ հայաբնակ տարածքներ․
ա) այն վայրերի բնակչության կորուստներ, որոնց բնակչությունը ամբողջությամբ տեղահանվել էր – 1.831.872.000 ֆրանկ,

բ) այն վայրերի բնակչության կորուստներ, որոնց բնակչությունը չէր տեղահանվել – 1.293.600.000 ֆրանկ,
գ) այլ նյութական կորուստներ – 1.407.000.000 ֆրանկ։

Ընդամենը՝ 4.532.472.000 ֆրանկ։

 

Այսպիսով, ընդհանուր նյութական կորուստները 1919 թվականի գներով կազմել են 19.130.982.000 ֆրանսիական ֆրանկ։

Հետևաբար, Թուրքիայի Հանրապետությունը, որպես Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդի, հայ ժողովրդի նկատմամբ ունի 19.130.982.000 ֆրանկի չափով փոխհատուցման պարտավորություն՝ համաձայն Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի հատուցումների հարցով հատուկ հանձնաժողովի կազմում գործող հատուկ հանձնախմբի 1919 թվականի ապրիլի 14-ին ներկայացրած զեկույցի և հաշվարկների։

Մինչ օրս Թուրքիայի Հանրապետությունը հայկական կողմին չի վճարել այդ գումարը։

Վնասների փոխհատուցման վերաբերյալ այս որոշումը չի ներառում Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից ցեղասպանական հանցագործությունների երկարատև շղթայի հետևանքով հայ ժողովրդին հասցված բազմաթիվ և բազմազան կորուստները։

Հարկ է հատկապես նշել, որ Հայոց ցեղասպանության ընթացքում (1894-1923 թթ., 1918-2024 թթ. և մինչ օրս շարունակվող) հայ ժողովուրդը կրել է շատ ավելի մեծ կորուստներ՝ ոչ միայն նյութական, ինչպես նշված է զեկույցում, այլև մարդկային, տարածքային, քաղաքակրթական, մշակութային, հոգևոր, կրթական, ճարտարապետական, տնտեսական, ֆինանսական և այլ բնույթի կորուստներ։ Այլ կերպ ասած՝ հայ ժողովուրդը կրել է իր քաղաքակրթական ժառանգության ահռելի կորուստներ։

Ուստի պետք է առանձնապես ընդգծել, որ Հատուկ հանձնախմբի հաշվարկները վերաբերում են միայն վերոնշյալ հաշվարկին և բացառապես Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին հայ ժողովրդի կրած նյութական կորուստներին։

Հատուկ հնաձնախմբի այս զեկույցում որևէ կերպ չի խոսվում Հայոց ցեղասպանության ընթացքում հայ ժողովրդի կրած կորուստների մասին, ներառյալ ոչ միայն նյութական կորուստները, այսինքն՝ Թուրքիայի իրար հաջորդող կառավարությունների կողմից իրականացված 1894-1923 թվականների Հայոց ցեղասպանության և Ադրբեջանի իրար հաջորդող կառավարությունների կողմից իրականացված 1918-2024 թվականների Հայոց ցեղասպանության մասին։

Պետք է նաև նշել, որ նշված պետությունների կառավարությունների կողմից իրականացվող ցեղասպանական քաղաքականությունն ու հայատյացության գործելակերպը շարունակվում են մինչև այսօր։

Լիակատար փոխհատուցման հարցում անհրաժեշտ է հաշվի առնել Թուրքիայի իրար հաջորդող կառավարությունների կողմից հայ ժողովրդի դեմ իրականացված հանցագործությունները՝ 1894-1896, 1909, 1915-1918, 1919-1923 թվականներին և մինչ օրս շարունակվող, ինչպես նաև Ադրբեջանի իրար հաջորդող կառավարությունների կողմից հայ ժողովրդի դեմ իրականացված հանցագործությունները՝ 1905-1906, 1918-1920, 1921-1987, 1988-2024 թվականներին և մինչ օրս շարունակվող։

Թուրքիայի և Ադրբեջանի իրար հաջորդող կառավարությունների հանցագործությունների հետևանքով հայ ժողովրդին և Հայաստանին հասցված վնասը ոչ միայն քաղաքային և գյուղական բնակչության նյութական կորուստներն են, այլև հայ ժողովրդի հետևյալ կորուստները՝ մարդկային կորուստներ՝ իրականացված ցեղասպանության, բռնի տեղահանության և իսլամացման հետևանքով, այդ թվում՝ երեխաների և կանանց, Հայրենիքի կորուստ՝ Հայրենազրկում (Պատրիոցիդ), հայ ժողովրդի արեալի կորուստ, տնտեսական կորուստներ, բանկային ավանդների և թանկարժեք իրերի, ապահովագրական վճարների, ոչ նյութական ակտիվների, մտավոր սեփականության, պատմամշակութային, հնագիտական, ճարտարապետական և եկեղեցական ժառանգության օբյեկտների, կրթական և լուսավորչական հաստատությունների, համաշխարհային և համազգային մշակութային արժեքների և հայ ժողովրդի այլ կորուստներ։

Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) Հատուցման ու վերականգնման հարցերով հատուկ հանձնաժողովի նախաձեռնությամբ, Հայոց ցեղասպանության հետևանքով հատուցման ու վերականգնման միջազգային անկախ փորձագիտական-իրավական կենտրոնը (լրիվ անվանումը՝ «Հայոց ցեղասպանության հետևանքով նյութական և ոչ նյութական կորուստների հաշվառման, վերլուծության, գույքագրման, աուդիտի, կվալիմետրիկ գնահատման և դատական փորձաքննության միջազգային անկախ փորձագիտական-իրավական կենտրոն՝ հատուցման ու վերականգնման նպատակով») իրականացնում է Օսմանյան կայսրության (որի իրավահաջորդն է Թուրքիայի Հանրապետությունը) և Ադրբեջանի տարածքներում հայ ժողովրդի նյութական և ոչ նյութական գույքի և կորցրած շահույթի ամբողջական վերականգնողական արժեքի կվալիմետրիկ գնահատում, այդ թվում՝ առանձին ըստ Արևմտյան Հայաստանի, Հայկական Կիլիկիայի, Նախիջևանի, Արցախի և Արևմտյան Մերձկասպյան տարածաշրջանի՝ 1919 թվականից հետո վերջին ավելի քան 100 տարիների ընթացքում խաղաղ ժամանակաշրջանում, ռազմական գործողությունների, ահաբեկչության, շրջափակման ու ռեզերվացիայի պայմաններում հայ ժողովրդին հասցված վնասի հատուցման, վերականգնման ու ռազմատուգանքի իրականացման նպատակով։

 

Ներկայումս հայ ժողովրդի վերոնշյալ կորուստները ենթարկվում են կվալիմետրիկ գնահատման, և համապատասխան հաշվետվությամբ ու միջազգային մասնագիտական հանրության փորձագիտական եզրակացությամբ հայտարարությունը՝ համապարփակ հատուցման ու վերականգնման նպատակով, մոտ ժամանակներս կներկայացվի համապատասխան միջազգային կառույցներին։

 

XI. Հաշվի առնելով Արևելյան Հայաստանի երեք հանրապետությունների (Հայաստանի Հանրապետության) կարգավիճակը

1. Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունը (Արևելյան Հայաստանը) մի շարք պատճառներով դժվարանում է անմիջականորեն զբաղվել Հայկական Հարցի կարգավորման հարցերով և դրա հիման վրա՝ որպես տարբերակ, Մեծ Մերձավոր Արևելքի տարածքում հակամարտությունների կարգավորմամբ, առաջին հերթին՝ Հայաստանի շուրջ։
2. Միևնույն ժամանակ, մի շարք փաստեր և իրադարձություններ վկայում են այն մասին, որ Հայաստանի Հանրապետության շուրջ ռազմաքաղաքական իրավիճակը մեթոդաբար և կանխամտածված սրվում է, որպեսզի թույլ չտրվի, որ Հայաստանի Հանրապետությունը զբաղվի Հայկական Հարցի վերջնական և արդարացի կրգավորմամբ և դրա հիման վրա, այդ թվում՝ Ղարաբաղյան հակամարտության արդարացի և վերջնական կարգավորմամբ։
3. Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը, իսկ հետագայում նաև միութենական Հայկական ԽՍՀ-ն, ագրեսիայի և հարկադրանքի պայմաններում (1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ի Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր և 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագիր) ստիպված եղան հրաժարվել 1920 թվականին հայ ժողովրդին և հայկական պետությանը (Հայաստան Պետությանը) տրված իրավունքներից, որոնք տրվել էին միասնական հայկական պահանջների հիման վրա, հարկադրված լինելով մնալ միայն Հայաստանի հանրապետությունների, այլ կերպ ասած՝ Արևելյան Հայաստանի իրավունքների և իրավազորության շրջանակներում։
4. Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունը, պետության ղեկավարների պաշտոնական հայտարարությունների միջոցով, կրկնել է, որ դուրս է մնում 1918-1920 թվականներին միասնական հայկական պահանջների հիման վրա հայ ժողովրդին և հայկական պետությանը (Հայաստան Պետությանը) տրված իրավունքների շրջանակներից, ստիպված լինելով մնալ միայն Հայաստանի Հանրապետության, այլ կերպ ասած՝ Արևելյան Հայաստանի իրավունքների և իրավասությունների շրջանակներում, իսկ տվյալ հարցի պաշտպանության գործը փոխանցում է անմիջապես հայ ժողովրդին՝ հայկական հասարակության լայն շրջանակներին։

Հարկ է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետության երրորդ նախագահը 2015 թվականին, դիմելով «Բազե-2015» համահայկական երիտասարդական հավաքի մասնակիցներին, ապագա սերունդների և, ըստ էության, աշխարհով մեկ սփռված հայ ժողովրդին է փոխանցել Հայկական Հարցի կարգավորման և հայ ժողովրդին տրված իրավունքի իրացման խնդիրը։

2015 թվականի հունվարի 19-ին, Երևանի Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի «Ծիծեռնակաբերդ» հուշահամալիրում, Հայաստանի Հանրապետության երրորդ նախագահը պաշտոնապես ընթերցել է Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված Համահայկական հռչակագիրը, որի 2-րդ հոդվածում գրված է, որ «Հաստատում է Հայաստանի և հայ ժողովրդի հանձնառությունը շարունակելու ցեղասպանությունների կանխարգելման, ցեղասպանության ենթարկված ժողովուրդների իրավունքների վերականգնման և պատմական արդարության հաստատման միջազգային պայքարը»։

5. Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս ղեկավարությունը, պաշտոնատար անձանց հայտարարությունների միջոցով, ամբողջությամբ հրաժարվել է 1918-1920 թվականներին միջազգային ընկերակցության կողմից հայ ժողովրդին և Հայաստան Պետությանը տրամադրված բոլոր իրավունքներից։

Իսկ Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության ներկայիս վարչապետը, զարգացնելով Հանրապետության առաջին նախագահի թեզը, հայ ժողովրդին և Հայաստանին մղում է պարտության և անձնատվության (կապիտուլյացիայի)՝ հարկադրանքի, բռնության և ուժի կիրառման սպառնալիքի միջոցով նոր անարդար Ալեքսանդրապոլի և/կամ Կարսի պայմանագրի ստորագրմանը։

6. Սակայն այս ամենը չի նշանակում, որ Հայոց ցեղասպանության հետևանքով աշխարհով մեկ սփռված հայերը կարող են հաշտվել Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) նկատմամբ պարտադրված այս իրողությունների հետ։
7. Ընդհակառակը։ Աշխարհով մեկ սփռված հայերը, որոնց թիվը շատ ավելի մեծ է, քան Հայաստանի Հանրապետությունում և Արցախի Հանրապետությունում (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում) բնակվող իրենց հայրենակիցներինը, ընտրել են 1918-1920 թվականներին միջազգային հանրության կողմից հայ ժողովրդին և Հայաստան պետությանը տրված միասնական իրավունքների պաշտպանության ուղին՝ Հայկական հարցի վերջնական և արդարացի կարգավորման նպատակով։

 

XII. Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) կարգավիճակի և Ադրբեջանի Հանրապետության հետ սահմանի հարցերը

 

Ա) Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև կարգավիճակի և սահմանի հարցերը

Հատուկ ընդգծենք Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև պետական սահմանի, այսինքն՝ «սահմանագծման ու սահմանազատման», պետական սահմանի տեղորոշման ու փոփոխման անօրինականությունը, ոչ իրավաչափությունն ու անթույլատրելիությունը՝ առանց երկկողմ միջազգային պայմանագրի, միայն ԽՍՀՄ վարչատարածքային բաժանման հիման վրա, ինչպես նաև ագրեսորին Սյունիքի, Տավուշի և Գեղարքունիքի մարզերի համայնքների տարածքների մի մասի (այդ թվում՝ Արծվաշենի), Հայաստանի Հանրապետության Գորիս-Կապան միջպետական ավտոճանապարհի մի մասի փոխանցումը՝ օտարերկրյա մասնավոր ընկերության GPS համակարգի օգտագործմամբ։

ԽՍՀՄ վարչատարածքային բաժանումը, հատկապես Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում կատարված անօրինական և արհեստական բաժանումները, չեն կարող հիմք ծառայել Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև պետական սահմանի սահմանազատման համար։

Նույնպես չեն կարող պետական սահմանի սահմանազատման համար միակ հիմք հանդիսանալ ԽՍՀՄ ԶՈւ Գլխավոր շտաբի խորհրդային քարտեզները, քանի որ դեռևս մինչև Հայաստանի՝ ԽՍՀՄ կազմ մտնելը, միջազգային հանրության կողմից արդեն իսկ որոշված էին նրա սահմանները։

Հայաստան Պետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանների վերաբերյալ միջազգային հանրության կողմից ընդունված միակ օրինական փաստաթուղթը 1920 թվականի փետրվարի 24-ի Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի հատուկ հանձնաժողովի «Հայաստան պետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանի սահմանագծման մասին զեկույց-առաջարկն» է, որը սահմանում է Հայաստան պետության սահմանները և տվյալ զեկույց-առաջարկին կից քարտեզները։

Համաձայն 1920 թվականի փետրվարի 24-ի Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի հատուկ հանձնաժողովի՝ Հայաստան Պետության սահմանները սահմանող զեկույց-առաջարկի, Հայաստան Պետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանի սահմանազատման իրավունքը տրվում էր Ազգերի լիգային (որի իրավահաջորդն է Միավորված ազգերի կազմակերպությունը), ընդ որում՝ սահմանազատումն իրականացնելիս, որպես սկզբունք, հիմք էին ընդունվում Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ բնակչության ազգային կազմի վերաբերյալ ժողովրդագրական տվյալները։

Տարածաշրջանում ներկայիս ազգային կազմը, որը ձևավորվել է Ադրբեջանի Հանրապետության իշխանությունների կողմից իրականացված ցեղասպանական քաղաքականության՝ հայերի և այլ բնիկ ժողովուրդների բնաջնջման, էթնիկ զտումների և տեղահանությունների հետևանքով, չի կարող հիմք հանդիսանալ քաղաքական-իրավական, դիվանագիտական և քաղաքակրթական որոշումների ընդունման համար, տվյալ դեպքում՝ մասնավորապես սահմանի սահմանազատման համար։ Քանի որ «հանցագործության հետևանքները չեն կարող ծնել իրավունք» (ex injuria non oritur jus)։

Գոյություն ունի միջազգային ընկերակցության կողմից ընդունված երկու իրավաչափ որոշում՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանի սահմանազատման վերաբերյալ։

Դրանք են․

ա) 1920 թվականի փետրվարի 24-ի Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի հատուկ հանձնաժողովի «Հայաստան Պետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանի սահմանազատման մասին զեկույց-առաջարկը»։

բ) 1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սևրի խաղաղության պայմանագրի 92-րդ հոդվածը։

Այսինքն՝ ԽՍՀՄ ԶՈւ Գլխավոր շտաբի քարտեզները և արհեստականորեն ստեղծված Ադրբեջանի քարտեզները (կամ Google ինտերնետային քարտեզները) չեն կարող գերակայել միջազգային հանրության իրավաչափ քարտեզների և որոշումների նկատմամբ։ Հետևաբար, Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանազատումը չի կարող իրականացվել միայն վերոնշյալ քարտեզների հիման վրա։

 

Բ) Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև կարգավիճակի և սահմանի հարցերը

Հաշվի առնելով՝

1) Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) Ազգային ժողովի՝ 2020 թվականի հոկտեմբերի 5-ի դիմումը աշխարհի երկրների խորհրդարաններին՝ Արցախի Հանրապետության անկախությունը ճանաչելու կոչով, ինչը հանդիսանում է շարունակվող ծանր հանցագործությունները Արցախի Հանրապետության խաղաղ բնակչության նկատմամբ դադարեցնելու և նրանց իրավունքները պաշտպանելու առավել արդյունավետ միջոցը։

2) ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրա Վիլսոնի 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի նամակը Դաշնակից տերությունների գերագույն խորհրդի նախագահին՝ իր կողմից ընդունված Իրավարար վճռի (Թուրքիայի և Հայաստանի միջև պետական սահմանի հաստատման մասին) առնչությամբ, որտեղ առանձնահատուկ ընդգծվում էր, որ «նորաստեղծ հայկական պետությունը պարտադիր պետք է ներառի նախկին Ռուսական կայսրության Անդրկովկասյան հայկական մարզերի զգալի մասը» (այսինքն՝ Արցախը (Լեռնային, Դաշտային և Հյուսիսային Ղարաբաղը), Նախիջևանը և Ջավախքը)։

3) 1920 թվականի փետրվարի 24-ի Փարիզի խաղաղության վեհաժողովի հատուկ հանձնաժողովի Զեկույց-առաջարկը, որով սահմանվել էին Հայաստան Պետության սահմանները, ինչպես նաև տվյալ Զեկույց-առաջարկին կից քարտեզները։

4) XI Կարմիր բանակի ներխուժման հետևանքով՝ 1920 թվականի ապրիլի 28-ին և դեկտեմբերի 2-ին խորհրդայնացվեցին համապատասխանաբար Ադրբեջանի Հանրապետությունը և Հայաստանի Հանրապետությունը, իսկ 1921 թվականի փետրվարի 25-ին՝ նաև Վրաստանի Հանրապետությունը։

5) 1921 թվականի հունիսին, հիմնվելով Խորհրդային Ադրբեջանի հայտարարության վրա՝ այսպես կոչված «վիճելի տարածքների» նկատմամբ հավակնություններից հրաժարվելու վերաբերյալ, ինչպես նաև Խորհրդային Հայաստանի և Խորհրդային Ադրբեջանի կառավարությունների միջև համաձայնության հիման վրա, Խորհրդային Հայաստանը հայտարարեց, որ Արցախը (Լեռնային Ղարաբաղը) հանդիսանում է իր անբաժանելի մասը։

6) Միավորման ակտը ողջունվեց ինչպես միջազգային հանրության, այնպես էլ նորաստեղծ Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից։ Այն ամրագրվեց Ազգերի լիգայի 1920 թվականի դեկտեմբերի 18-ի բանաձևում, ինչպես նաև Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարի տեղեկանք-հուշագրում՝ ուղղված Ազգերի լիգայի անդամ պետություններին, և 1920-1921 թվականների տարեկան զեկույցում՝ հասցեագրված ՌԽՖՍՀ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատին և Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության պետական իշխանության բարձրագույն մարմնին՝ Խորհուրդների XI համագումարին։

7) 1921 թվականի հուլիսի 5-ին Ռուսաստանի Կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կովկասյան բյուրոն իր նիստում, անտեսելով Ազգերի լիգայի համապատասխան որոշումը և Արցախի ժողովրդի կամարտահայտությունը՝ որպես Խորհրդային Հայաստանի և Խորհրդային Ադրբեջանի միջև սահմանի որոշման ժողովրդավարական գործիք, հակադրելով այն միավորման մասին բանաձևին, ինչպես նաև թույլ տալով կոպիտ ընթացակարգային խախտումներ, ընդունեց ապօրինի որոշում՝ Արցախը Խորհրդային Հայաստանից բռնի կերպով անջատելու մասին՝ Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում լայն լիազորություններով ազգային ինքնավարություն ձևավորելու պայմանով։ Այսպիսով, պատմական հայկական և հայաբնակ տարածքների զգալի մասը փոխանցվեց Խորհրդային Ադրբեջանին։

8) Ակնհայտ է, որ ինչպես ներպետական, այնպես էլ միջազգային իրավունքի տեսանկյունից այս որոշումը ոչ իրավաչափ և անվավեր է, քանի որ ցանկացած մարմին իրավունք ունի որոշում ընդունել միայն այն հարցերի վերաբերյալ, որոնց մասով տվյալ կառույցն ունի համապատասխան լիազորություններ։ Նման լիազորություններով Ռուսաստանի Կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների) Կովկասյան բյուրոն չէր օժտված։ Միջազգային իրավունքը կուսակցական մարմիններին նման լիազորություններ չի վերապահում, նույնիսկ եթե այդ կուսակցությունները հանդիսանում են իշխող կուսակցություններ։

9) Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունների հերթական ապօրինի որոշմամբ՝ 1923 թվականի հուլիսի 7-ին, Արցախը մասնատվեց․ նրա մի մասում ստեղծվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ), իսկ Դաշտային Ղարաբաղի տարածքները անմիջական ենթակայության տակ անցան Ադրբեջանական Հանրապետությանը։

10) Միաժամանակ արհեստական ձևով ստեղծվեց Կարմիր Քրդստանը։ Վերջինիս ստեղծման նպատակը Խորհրդային Հայաստանի և ԼՂԻՄ-ի միջև ցամաքային կապի վերացումն էր։ 1929 թվականին Կարմիր Քրդստանը վերացվեց, և տարածքը անմիջականորեն ներառվեց Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմի մեջ։

11) Ադրբեջանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ․ կամ անմիջական մասնակցություն է ունեցել, կամ ինքնուրույն իրականացրել է հայերի ցեղասպանության և տեղահանության քաղաքականություն։ Այսինքն՝ իրականացվել է նույն հանցավոր քաղաքականությունը, որը 1894-1923 թվականներին իրականացրել են իրար հաջորդած թուրքական իշխանությունները՝ օսմանյան, երիտթուրքական և քեմալական վարչակարգերը, բնիկ հայ բնակչության նկատմամբ։

Ըստ էության, կարելի է արձանագրել, որ Հայոց ցեղասպանությունը շարունակվում է նաև Ադրբեջանի Հանրապետության իշխանությունների կողմից մինչև այսօր։

12) Ղարաբաղյան հակամարտությունը միայն հայ-ադրբեջանական հակամարտության հարց չէ, ինչպես հաճախ փորձ է արվում ներկայացնել։ Իրականում, Լեռնային Ղարաբաղի հարցը, ավելի ճիշտ՝ Արցախի և արցախահայության հարցը, Հայկական հարցի չափազանց կարևոր բաղկացուցիչ մասն է։ Արցախի և արցախահայության պայքարը պայքար է Ադրբեջանի Հանրապետության կողմից իրականացվող ցեղասպան քաղաքականության դեմ, պայքար՝ գոյատևման, սեփական ճակատագիրը ազատ տնօրինելու իրավունքի համար՝ ինքնորոշման իրավունքի համաձայն։

13) 1988 թվականի փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ մարզային և շրջանային խորհուրդների պատգամավորների արտահերթ համատեղ նստաշրջանը որոշում ընդունեց և դիմեց Ադրբեջանի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին՝ Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմից դուրս գալու հարցով, իսկ Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին՝ ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ կազմի մեջ ներառելու վերաբերյալ։ ԽՍՀՄ իշխանություններին ուղղվեց կոչ՝ բավարարելու այս խնդրանքը՝ բոլոր իրավական նորմերի և նմանատիպ վիճելի հարցերի լուծման նախադեպերի հիման վրա։

14) Սակայն խնդրի քաղաքակիրթ ճանապարհով և ազատ կամարտահայտությամբ կարգավորմանն ուղղված այս քայլից հետո սկսվեց բռնությունների ալիք հայ բնակչության նկատմամբ, հայ ժողովրդի իրավունքների զանգվածային ոտնահարում, հայ բնակչության բռնի տեղահանում, ամբողջական շրջափակում և այլն։ Սկսվեցին հայ բնակչության ջարդերն ու զանգվածային սպանությունները Ադրբեջանի Հանրապետության այն քաղաքներում, որոնք գտնվում էին ԼՂԻՄ-ից հարյուրավոր կիլոմետրեր հեռու՝ Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում, Շամխորում։ Արդյունքում հարյուրավոր մարդիկ զոհվեցին, ավելի շատ մարդիկ վիրավորվեցին։ Ադրբեջանի Հանրապետության շուրջ 500 հազար հայազգի քաղաքացիներ դարձան փախստականներ։ Այսպիսով, Ադրբեջանի Հանրապետության իշխանությունները կազմակերպեցին և իրականացրին իրական ցեղասպանություն և տեղահանություն հանրապետության տարածքում բնակվող բնիկ հայ բնակչության նկատմամբ։

15) 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ԼՂԻՄ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում ԼՂԻՄ մարզխորհրդի և Շահումյանի շրջանային խորհրդի ժողովրդական պատգամավորների համատեղ նստաշրջանում ընդունվեց «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակման մասին» հռչակագիրը՝ նախկին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի և Շահումյանի շրջանի տարածքում։

16) 1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում, միջազգային դիտորդների ներկայությամբ, ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի հիման վրա անցկացվեց անկախության հանրաքվե, որին մասնակցեց ընտրելու իրավունք ունեցող բնակչության 80%-ը։ Եվ քվեարկողների բացարձակ մեծամասնությունը՝ 99,89%-ը, իր ձայնը տվեց անկախությանը։

17) Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ինքնիշխանության ակտը, որը գրեթե միաձայն հաստատվեց 1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեով, ապահովված էր ԽՍՀՄ 1990 թվականի ապրիլի 3-ի «ԽՍՀՄ կազմից միութենական հանրապետության դուրս գալու հետ կապված հարցերի լուծման կարգի մասին» օրենքով։

18) Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը 1991 թվականի սեպտեմբեր-դեկտեմբերին հռչակեց ինքնիշխանություն այն տարածքների վրա, որոնք չէին պատկանում Ադրբեջանի Հանրապետությանը։

19) 1991 թվականի օգոստոս-հոկտեմբերին Ադրբեջանական Հանրապետությունը, հրաժարվելով Ադրբեջանական ԽՍՀ իրավահաջորդությունից, իրեն հռչակեց Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության (1918-1920 թթ․) իրավահաջորդ, որին Ղարաբաղը չէր պատկանում։

20) 1992 թվականի հունվարի 6-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդն ընդունեց «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության մասին» հռչակագիրը։

21) 2006 թվականի դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեով ընդունվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության առաջին Սահմանադրությունը։

22) 2017 թվականի փետրվարի 20-ին անցկացված հանրաքվեով ընդունվեց Արցախի Հանրապետության Սահմանադրությունը՝ նոր խմբագրությամբ։

23) Նույնիսկ Ադրբեջանի Հանրապետության մշտական ներկայացուցիչը Միավորված ազգերի կազմակերպությունում, իր 2009 թվականի սեպտեմբերի 30-ի պաշտոնական հուշագրում, որը տարածվել է ՄԱԿ-ում, հաստատել է, որ․ «… Ղարաբաղն ընդգրկում է հարավում Արաքս գետից մինչև հյուսիսում Կուր գետը և արևելքում Կուրի ու Արաքսի միախառնման կետից մինչև արևմուտքում Փոքր Կովկասի արևելյան սահմանները»։

24) Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման նպատակով 1992 թվականի մարտի 24-ին ստեղծվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որի շրջանակներում իրականացվում էր բանակցային գործընթաց՝ ուղղված Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանը։

25) 1992 թվականի օգոստոսի 11-ին ԱՄՆ Կոնգրեսն ընդունեց բանաձև, որով դատապարտեց Ադրբեջանի Հանրապետության իշխանությունների գործողությունները, ինչպես նաև «Ազատության աջակցության ակտին» (Freedom Support Act) կից 907-րդ ուղղումը, որով ԱՄՆ վարչակազմին արգելվում էր պետական մակարդակով տնտեսական աջակցություն ցուցաբերել այդ պետությանը։

26) 1988 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Եվրոպական խորհրդարանը ընդունեց հատուկ բանաձև, որտեղ մասնավորապես նշվում էր՝

ա) հայաբնակ Ղարաբաղի պատմական կարգավիճակը՝ որպես Հայաստանի մաս,

բ) «այդ տարածքի (Ղարաբաղի) Ադրբեջանի կազմի մեջ ներառման» անօրինականությունը,

գ) Հայաստանի հետ «վերամիավորման վերաբերյալ հայերի (Ղարաբաղի) պահանջի» արդարացիությունը։

27) 1988 թվականի փետրվարից Ադրբեջանի Հանրապետությունը իրականացրել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության ամբողջական շրջափակում, որին 1993 թվականին միացավ նաև Թուրքիայի Հանրապետությունը՝ կազմակերպելով Հայաստանի Հանրապետության շրջափակումը։

28) Ադրբեջանի Հանրապետությունը նույնիսկ չի ցանկանում լսել Արցախի հայերի ազատ ինքնորոշման և ազատ կյանքի իրավունքի մասին՝ բազմիցս հայտարարելով, որ չի ճանաչում Արցախի Հանրապետության անկախությունը։

29) Իր գոյության ամբողջ ընթացքում, և հատկապես 1988 թվականից մինչ այսօր, Ադրբեջանի Հանրապետությունը վարում է բացահայտ հայատյաց պետական քաղաքականություն, և նման պայմաններում միջնորդական առաքելությունը, բնականաբար, չի կարող պսակվել հաջողությամբ։

30) 2016 թվականի ապրիլին, հակառակ 1994 թվականի մայիսին կնքված հրադադարի համաձայնագրի պահանջների, Ադրբեջանի Հանրապետությունը ձեռնարկեց նոր ագրեսիա և սանձազերծեց քառօրյա պատերազմ Արցախի Հանրապետության և Արցախի հայերի դեմ՝ կատարելով նոր ռազմական հանցագործություններ։

31) 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերը, Թուրքիայի Հանրապետության զինված ուժերի և Սիրիայից «Իսլամական պետություն» (ԻԳԻԼ) միջազգային ահաբեկիչների անմիջական մասնակցությամբ, ինչպես նաև զանգվածային ոչնչացման արգելված զենքի՝ ֆոսֆորային ռումբերի կիրառմամբ, կոպտորեն խախտելով ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունը, զինված հարձակում իրականացրին Արցախի Հանրապետության դեմ՝ Արցախի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև սահմանի ամբողջ երկայնքով։

32) 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանի Հանրապետության զինված ուժերը սկսեցին լայնածավալ ռազմական ագրեսիա Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) դեմ, որը 2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ից գտնվում էր ամբողջական շրջափակման մեջ։

33) Այս ռազմական հանցագործության հետևանքը եղավ ցեղասպանության ակտի իրականացումը՝ էթնիկ զտումները և Արցախի Հանրապետության ամբողջ 120․000 բնակչության լիակատար բռնի տեղահանումը, ինչպես նաև Արցախի Հանրապետության ռազմաքաղաքական ղեկավարության անօրինական ձերբակալությունն ու արտահանձնումը ադրբեջանական բանտեր։

34) Ադրբեջանի Հանրապետության կողմից Արցախի բնիկ հայ բնակչության դեմ իրականացված այս ռազմական հանցագործությունը կատարվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ պետությունների լիակատար անգործության, և հատկապես Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս իշխող շրջանակների լռության պայմաններում։

35) Հատկապես պետք է նշել Թուրքիայի Հանրապետության անմիջական ներգրավվածությունը Արցախի Հանրապետության դեմ զինված ագրեսիայի մեջ և նրա փաստացի հրամանատարությունն ու կառավարումը ռազմական գործողությունների ողջ ընթացքում։

36) Ադրբեջանի Հանրապետության հերթական ագրեսիան Արցախի Հանրապետության դեմ անհրաժեշտ է դիտարկել որպես լայնածավալ և համակարգված հարձակումների համատեքստ, որոնք ադրբեջանական կողմը իրականացնում է խաղաղ բնակչության դեմ թե՛ խաղաղ, թե՛ պատերազմական ժամանակներում՝ սկսած 1988 թվականի Արցախի ազգային-ազատագրական շարժումից մինչև այսօր։

37) Իրականացված ռազմական ագրեսիան հանդիսանում է Արցախի Հանրապետության քաղաքացիների հիմնարար իրավունքների շարունակական խախտում և նրանց անօտարելի իրավունքների իրագործման խոչընդոտում, և ոչ այլ ինչ է, քան մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն։

38) Այս հաստատված միջազգային հանցագործության՝ Ադրբեջանի Հանրապետության և նրա դաշնակիցների կողմից Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) դեմ իրականացված ռազմական ագրեսիայի հիմնական նպատակը Արցախի բնիկ հայ բնակչությանը ինքնորոշման, ազատության և անկախության իրավունքից զրկելն է, ինչպես նաև նրա բնիկ տարածքների մի մասի օկուպացիան։

39) Ադրբեջանի Հանրապետությունը համակարգված կերպով, պետական մակարդակով իրականացրել է հայկական պատմամշակութային և քրիստոնեական ժառանգության յուրացում և ոչնչացում օկուպացված տարածքներում, որի խոսուն օրինակներն են Ադրբեջանի Հանրապետության, Արցախի և Նախիջևանի տարածքներում 89 միջնադարյան հայկական եկեղեցիների, 5․480 խաչքարերի և 22․700 տապանաքարերի ոչնչացման փաստերը, այդ թվում՝ Ագուլիսում 400 խաչքարերի ոչնչացումը և 2005 թվականին Նախիջևանի Ջուղայում հազարավոր միջնադարյան ինքնատիպ և հնագույն խաչքարերի ոչնչացումը։

40) Կարելի է վստահորեն արձանագրել, որ Հայոց ցեղասպանությունը երկու պանթյուրանական հանցագործ պետությունների՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից, միասնական գործընթաց է։

41) Չափազանց կարևոր է միջազգային հանրության արձագանքը՝ այն որոշումներն ու բանաձևերը, որոնք դատապարտում են Ադրբեջանի Հանրապետության կողմից Թուրքիայի Հանրապետության և «Իսլամական պետություն» (ԻԳԻԼ) միջազգային ահաբեկիչների հետ համատեղ իրականացված ռազմական ագրեսիան Արցախի Հանրապետության (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության) դեմ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ընթացքում․ Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանի Լորդերի պալատի, Ֆրանսիայի, Նիդերլանդների, Լյուքսեմբուրգի, Չիլիի, Կիպրոսի, Բելգիայի, Ավստրիայի խորհրդարանների, ինչպես նաև Ֆրանսիայի, Իտալիայի, ԱՄՆ-ի, Իսպանիայի, Ավստրալիայի, Կանադայի, Չեխիայի, Ուրուգվայի, Մեծ Բրիտանիայի, Շվեյցարիայի և այլ երկրների բազմաթիվ մարզերի, նահանգների և համայնքների օրենսդիր մարմինների կողմից ընդունված որոշումներն ու բանաձևերը։

42) Չափազանց կարևոր են նաև Արցախի Հանրապետության անկախության ճանաչման վերաբերյալ Ֆրանսիայի Սենատի և Ազգային ժողովի, Նիդերլանդների, Լյուքսեմբուրգի, Աբխազիայի խորհրդարանների, ինչպես նաև Ֆրանսիայի, Իտալիայի, ԱՄՆ-ի, Իսպանիայի, Ավստրալիայի, Կանադայի, Չեխիայի, Ուրուգվայի, Մեծ Բրիտանիայի, Շվեյցարիայի, Գվատեմալայի և այլ երկրների մարզերի, նահանգների և համայնքների օրենսդիր մարմինների (խորհրդարանների) որոշումները։

43) Եվ վերջապես՝ ամենակարևորը։

Անկախ նրանից՝ այլ պետությունները ճանաչել են Արցախի Հանրապետությունը (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը), թե ոչ, միջազգային իրավունքի համաձայն Արցախի Հանրապետությունը համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով ինքնորոշվել է ավելի քան 30 տարի առաջ, և ոչ ոք չի կարող խլել այդ իրավունքը Արցախի ժողովրդից և ընդհանրապես հայ ժողովրդից։

 

XIII. Հաշվի առնելով տարածաշրջանում առկա ռազմաքաղաքական իրավիճակը, համաձայն որի՝

1) Մերձավոր Արևելքում և Հարավային Կովկասում զինված հակամարտությունները որևէ կերպ չեն դադարում։

2) Սևրի խաղաղության պայմանագրի բոլոր դրույթների իրականացումը կարող է դառնալ իրական խաղաղության և համագործակցության հաստատման վճռորոշ քայլ Մերձավոր Արևելքում և Հարավային Կովկասում։
3) Սևրի խաղաղության պայմանագրով հաստատվել են Մերձավոր Արևելքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և Եվրոպայի պետությունների, ինչպես նաև Հայաստան Պետության սահմանները, որի վերաբերյալ 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ին ընդունվել է նաև ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճիռը, որը մինչ օրս կյանքի չի կոչվել։

4) Փաստորեն, կարելի է արձանագրել, որ Հայկական Հարցի արդարացի լուծման հիմնական որոշումները վաղուց արդեն ընդունված են, սակայն մինչ այժմ չեն իրականացվել։ Կարելի է ընդգծել, որ դրանց իրագործման ժամանակն արդեն հասունացել է։ Եվ այսօրվա խիստ իրականությունն այն է, որ Մերձավոր Արևելքի ոչ մի պետություն և ոչ մի ժողովուրդ չի կարող մնալ ներկա և ապագա սպառնալիքներից դուրս, եթե նրանցից յուրաքանչյուրը չընտրի առկա խնդիրների և հակամարտությունների խաղաղ կարգավորման քաղաքականա-իրավական ուղին։ Բոլոր ոչ իրավաչափ, կամայական քաղաքական որոշումները հակամարտող կողմերին, նրանց պետություններին և ապագա սերունդներին կպահեն որպես պատանդ, և յուրաքանչյուր հիսուն տարին մեկ նոր ուժով կբորբոքվեն հակամարտությունները և դիմակայությունները, պատերազմներն ու քաոսը՝ Բալկաններում, Մերձավոր Արևելքում, Կովկասում և Աֆղանստանում։

 

XIV. Հայաստանի վերաբերյալ որոշ միջազգային պայմանագրերի առոչինչության և անօրինականության մասին

Նշենք այն պայմանագրերը, որոնք ստորագրվել են հայ ժողովրդի և Հայկական պետության իրավունքների հաշվին՝ միջազգային իրավունքի ոչ իրավաչափ սուբյեկտների կողմից, ինչպես նաև ստորագրվել են հարկադրանքի պայմաններում՝ ընդդեմ (հայկական կողմի հաշվին) և առանց նրա կամավոր համաձայնության։ Այս հարկադրանքով պարտադրված ապօրինի պայմանագրերը ստորագրվել են 1918-1921 թվականներին՝ երիտասարդ անկախ Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ իրականացվող ագրեսիայի ժամանակաշրջանում։

Մասնավորապես՝

1. Ռուս–թուրքական լրացուցիչ պայմանագիր՝ Բրեստի հաշտության պայմանագրին կից, Հայաստանին վերաբերող, կնքվել է Բրեստ-Լիտովսկում բոլշևիկյան Ռուսաստանի ներկայացուցիչների՝ մի կողմից, և Գերմանիայի, Ավստրո-Հունգարիայի, Բուլղարիայի ու Թուրքիայի՝ մյուս կողմից, 1918 թվականի մարտի 3-ին։ 1918 թվականի նոյեմբերի 13-ին Ռուսաստանի Կենտրոնական գործադիր կոմիտեի որոշմամբ Բրեստի պայմանագիրը չեղարկվեց։

Սակայն այդ ապօրինի պայմանագրի համաձայն Թուրքիային հանձնված հայկական տարածքները մինչ օրս չեն վերադարձվել Հայաստանին։

 

2. Բաթումի պայմանագիր – Խաղաղության և բարեկամության պայմանագիր Օսմանյան կայսերական կառավարության և Հայաստանի Հանրապետության միջև, 1918 թվականի հունիսի 4-ին, կնքված Բաթումում։

1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Մեծ Բրիտանիան (որպես Անտանտի երկրների լիազորված ներկայացուցիչ) և Թուրքիան ստորագրեցին այսպես կոչված Մուդրոսի զինադադարը, որը խորհրդանշեց Թուրքիայի պարտությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմում։ Այն, մասնավորապես, նախատեսում էր թուրքական զորքերի դուրսբերումը Անդրկովկասից։

Պատերազմում Թուրքիայի պարտության կապակցությամբ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը չեղարկեց Բաթումի պայմանագիրը։

 

3. Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր – Խաղաղության պայմանագիր Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ներկայացուցիչների և Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովի կառավարության միջև, 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին։ Այն ստորագրվել է այն ժամանակ միջազգային իրավունքի սուբյեկտ չհանդիսացող քեմալական կառավարության և փաստացի իշխանությունը կորցրած Հայաստանի Առաջին Հանրապետության կառավարության կողմից՝ Ալեքսանդրապոլ քաղաքում (ներկայիս Գյումրի)։ Հայկական ԽՍՀ կառավարության կողմից պայմանագիրը չի ճանաչվել, սակայն դրանում ամրագրված Կարսի մարզի կորուստը հետագայում ամրագրվեց Խորհրդային Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև կնքված Մոսկվայի պայմանագրով, իսկ այնուհետև նաև Կարսի պայմանագրով։

 

4. Մոսկվայի պայմանագիր – «Բարեկամության և եղբայրության մասին պայմանագիր», ստորագրված Մոսկվայում ՌԽՖՍՀ կառավարության և Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովի կառավարության ներկայացուցիչների կողմից, 1921 թվականի մարտի 16-ին։ Այս պայմանագրի համաձայն ՌԽՖՍՀ-ն, չունենալով դրա համար որևէ իրավական արդարացում, համաձայնեց Թուրքիային փոխանցել Հայկական ԽՍՀ բնիկ հայկական տարածքները՝ Կարսի մարզը (ներառյալ Սուրմալուն և Արդահանը), իսկ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին՝ Խորհրդային Հայաստանի Նախիջևանի մարզը։ «Լենինի և Աթաթուրքի պակտը»՝ բոլշևիկների և քեմալականների միջև, առոչինչ և անօրինական է, քանի որ ստորագրվել է կողմերի կողմից, որոնք ստորագրման պահին միջազգային իրավունքի սուբյեկտ չէին, ինչպես նաև ստորագրվել է հարկադրանքով՝ երրորդ կողմի (այսինքն՝ Հայկական ԽՍՀ-ի) շահերի դեմ (նրա հաշվին) և առանց նրա կամավոր համաձայնության։

 

5. Արցախի հարցը։ ՌԿ(բ)Կ (Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների)) Կովկասյան բյուրոյի 1921 թվականի հուլիսի 5-ի որոշումը։ Հակառակ Խորհրդային Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման վերաբերյալ նախկինում ընդունված բանաձևին և կոպիտ ընթացակարգային խախտումներով՝ ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոն ընդունեց ապօրինի որոշում Արցախի բռնի կերպով Խորհրդային Հայաստանից անջատման մասին։ Այսպիսով, Արցախի (Լեռնային, Դաշտային և Հյուսիսային Ղարաբաղի) պատմական հայկական և հայաբնակ տարածքների զգալի մասը ապօրինաբար փոխանցվեց Խորհրդային Ադրբեջանին։

 

6. Ջավախքի հարցը։ ՌԿ(բ)Կ (Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության (բոլշևիկների)) Կովկասյան բյուրոյի պլենումի 1921 թվականի հուլիսի 7-ի որոշումը և Վրաստանի կոմկուսի ԿԿ բյուրոյի 1921 թվականի հուլիսի 16-ի որոշումը՝ Ջավախքի (Ախալքալաքի, Բոգդանովկայի և Ծալկայի շրջաններ) պատմական հայկական և հայաբնակ տարածքները ապօրինաբար Խորհրդային Վրաստանին փոխանցելու մասին։

 

Ներպետական, ինչպես նաև միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, բոլշևիկյան կուսակցական մարմինների այս երկու որոշումները եղել են ոչ իրավաչափ և անվավեր, քանի որ ցանկացած մարմին իրավունք ունի որոշում ընդունել միայն այն հարցերի վերաբերյալ, որոնց մասով տվյալ կառույցն ունի համապատասխան լիազորություններ։ Այդպիսի լիազորություններով ՌԿԿ(բ)-ի Կովկասյան բյուրոն և Վրաստանի կոմկուսի ԿԿ բյուրոն օժտված չէին։ Ակնհայտ է, որ դրանք գերազանցել են իրենց լիազորությունների շրջանակները։ Միջազգային իրավունքը կուսակցական մարմիններին նման լիազորություններ չի վերապահում, նույնիսկ եթե այդ կուսակցությունները հանդիսանում են իշխող կուսակցություններ։

 

7. Կարսի պայմանագիր – Բարեկամության պայմանագիր Հայկական ԽՍՀ-ի, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի և Վրացական ԽՍՀ-ի կառավարությունների, մի կողմից, և Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովի կառավարության, մյուս կողմից, ՌԽՖՍՀ-ի մասնակցությամբ, կնքված Կարս քաղաքում 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին։

Տվյալ պայմանագիրը նոր անդրկովկասյան խորհրդային հանրապետությունների վրա տարածեց ՌԽՖՍՀ-ի և Թուրքիայի միջև 1921 թվականի մարտի 16-ի Մոսկվայի պայմանագրի դրույթները, մասնավորապես՝ Թուրքիայի փոխանցվեցին Հայկական ԽՍՀ-ի բնիկ հայկական տարածքները՝ Կարսի մարզը (ներառյալ Սուրմալուն և Արդահանը), Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին՝ Խորհրդային Հայաստանի Նախիջևանի մարզը, ինչպես նաև փաստացի հաստատվեց ՌԿԿ(բ)-ի Կովկասյան բյուրոյի 1921 թվականի հուլիսի 7-ի և Վրաստանի կոմկուսի ԿԿ բյուրոյի 1921 թվականի հուլիսի 16-ի որոշումները՝ Վրացական ԽՍՀ-ին հայկական Ջավախք տարածաշրջանի փոխանցման վերաբերյալ։

Կարսի պայմանագիրը նույնպես հանդիսանում է առ ոչինչ և անօրինական, քանի որ ստորագրվել է հարկադրանքի պայմաններում՝ ընդդեմ (երրորդ կողմի՝ Հայկական ԽՍՀ-ի հաշվին) շահերի և առանց նրա կամավոր համաձայնության։

 

Հատկապես նշենք, որ ԽՍՀՄ միութենական հանրապետությունները տվյալ ժամանակահատվածում չէին հանդիսանում միջազգային իրավունքի սուբյեկտներ։

 

8. Անկարայի պայմանագիր – Ֆրանսիայի և Թուրքիայի միջև հայկական Կիլիկիայի բաժանման վերաբերյալ սեպարատ պայմանագիր, 1921 թվականի հոկտեմբերի 20։

Այս համաձայնագրի համաձայն՝ Ֆրանսիայի կողմից Հայկական Կիլիկիայից հրաժարվելու դիմաց Թուրքիան Ֆրանսիային (և ֆրանսիական ընկերություններին) 99 տարի ժամկետով տալիս էր Խարշիդի հովտում գտնվող երկաթի, քրոմի և արծաթի հանքավայրերի շահագործումն իրականացնելու թույլտվություն։ Բացի այդ, թուրքական կառավարությունը համաձայնել էր բավարարել այլ հայտեր, որոնք կարող էին ներկայացվել ֆրանսիական խմբերի կողմից՝ լեռնահանքային, երկաթուղային, նավահանգստային և գետային շահագործումների վերաբերյալ, պայմանով, որ նշված հայտերը կհամապատասխանեն Թուրքիայի և Ֆրանսիայի փոխադարձ շահերին։

Մյուս հանգամանքը, որը պայմանագրում ուղղակիորեն չէր ամրագրվել, սակայն ուներ չափազանց կարևոր նշանակություն, քեմալականների հետ համաձայնության ձեռքբերման և նրանց դեմ պայքարից հրաժարվելու փաստն էր։

Վերջապես, Անկարայի պայմանագիրը, հրապարակված տեքստից բացի, պարունակում էր նաև գաղտնի հոդվածներ։ Վերջիններիս համաձայն՝ Ֆրանսիան պետք է Թուրքիային վաճառեր զենք և զինամթերք՝ ընդհանուր 200 միլիոն ֆրանկ արժողությամբ, այդ թվում՝ 10 հազար համազգեստի հավաքածու, 8 հազար մաուզեր, 5 հազար ձի, 12 ինքնաթիռ, ինչպես նաև «Creusot» տեսակի հրանոթներ։

 

Միջազգային իրավունքի, Միավորված ազգերի կազմակերպության հիմնարար փաստաթղթերի, միջազգային կոնվենցիաների և հռչակագրերի, այդ թվում՝ 1969 թվականի մայիսի 23-ի «Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին» Վիեննայի կոնվենցիայի համաձայն, ուժի կիրառման սպառնալիքի ներքո ստորագրված ցանկացած «թուղթ» (հռչակագիր, պայմանագիր, համաձայնագիր, որոշում, հայտարարություն և այլն) համարվում է անվավեր։ (Վիեննայի կոնվենցիայի 52-րդ հոդվածը սահմանում է․ «Պայմանագիրը հանդիսանում է առ ոչինչ, եթե դրա կնքումը եղել է ուժի սպառնալիքի կամ դրա կիրառման արդյունք՝ խախտելով միջազգային իրավունքի այն սկզբունքները, որոնք մարմնավորված են Միավորված ազգերի կազմակերպության կանոնադրության մեջ»)։

Նշենք նաև, որ ցանկացած պայմանագիր, համաձայնագիր, որոշում և այլն, որոնք ստորագրվել են միջազգային իրավունքի ոչ իրավաչափ սուբյեկտների կամ ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից, ինչպես նաև եթե դրանք ստորագրվել են հարկադրանքով կամ ընդդեմ (երրորդ կողմի հաշվին) շահերի և առանց նրա կամավոր համաձայնության, համարվում են առ ոչինչ և անօրինական փաստաթղթեր։

 

XV. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) նահանգներն ու տարածաշրջանները

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետությունը) հայտարարում է, որ՝

1. Իր վրա է վերցնում պետական ինստիտուտների ձևավորման և ստեղծման, Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) անկախության և ինքնիշխանության վերականգնման, վերածննդի և բարգավաճման պատասխանատվությունը,
2. Ապահովում է հայ ժողովրդի գոյության և ինքնության պահպանումը, ամբողջ հայ ժողովրդի ուժերի վերականգնումը, տնտեսության կայացումն ու համախմբումը,
3. Հայկական Հարցի լուծման՝ հայ ժողովրդի պահանջների բավարարման գործում, հիմնարար է համարում ազգային միասնությունն ու հայ ժողովրդի անժամկետ իրավունքը,
4. Ընդունվում է միայն մեկ սահմանում՝ հայ ժողովուրդը պետք է ապրի ինքնաբավ, իսկ ապագայում՝ մեկ միասնական և անկախ հայկական պետության կազմում՝ միավորված Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (ներառյալ Կիլիկիան), Հայաստանի Հանրապետության (Արևելյան Հայաստան) և Արցախի Հանրապետության կազմում,
5. Համաձայն Միավորված ազգերի կազմակերպության «Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին» հռչակագրի՝ 2007 թվականի սեպտեմբերի 13-ի, Արևմտյան Հայաստանի հայերը, որպես Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնիկ ժողովուրդ, ունեն պատմական, ծագումնաբանական, մշակութային, քաղաքական և պետականակերտման անվիճելի ու անժամկետ օրինական իրավունքներ իրենց պատմական Հայրենիքի նկատմամբ,
6. Հաշվի առնելով սույն՝ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) «Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և Թուրքիայի Հանրապետության հետ պետական սահմանի մասին» հռչակագրում ներկայացված իրողությունները և հիմք ընդունելով սույն հռչակագրում նշված հիմնարար միջազգային իրավական փաստաթղթերը,

 

Հայտարարում ենք,

որ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) իրավազորությունը տարածվում է ինչպես Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների, այնպես էլ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության, Հայկական Կիլիկիայի և Արևելյան Հայաստանի մի մասի հետևյալ օկուպացված տարածքների (նահանգների և տարածաշրջանների) վրա, որոնք իրավաբանորեն (de jure) և փաստացի (de facto) հանդիսանում են Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) նահանգներ և շրջաններ՝

1. Վան – 39.900 քառ. կմ,
2. Բիթլիս (ներառյալ Սասունը, Մուշը) – 27.100 քառ. կմ,
3. Կարին (Էրզրում) – 72.000 քառ. կմ,
4. Համշեն (Տրապիզոն, ներառյալ Արտվինը) – 31.300 քառ. կմ,
5. Սեբաստիա (Սիվաս, ներառյալ նաև Կեսարիան) – 83.700 քառ. կմ,
6. Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր, ներառյալ Մարդինը) – 56.300 քառ. կմ,
7. Խարբերդ (Խարբութ) – 32.900 քառ. կմ,
8. Կիլիկիա (ներառյալ Ադանա, Զեյթուն, Այնթապ, Անտիոք, Ալանիա, Անթալիա, Մերսին) – 46.000 քառ. կմ,
9. Կարս (ներառյալ Սուրմալուն և Արդահանը) – 18.700 քառ. կմ,
10. Ջավախք (ներառյալ Ախալքալաքը, Բոգդանովկան և Ծալկան) – 6.500 քառ. կմ,
11. Նախիջևան – 5.500 քառ. կմ։

ԸՆԴԱՄԵՆԸ՝ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) տարածքը կազմում է 420.000 քառ. կմ։

 

XVI. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) սահմանները

 

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) ցամաքային սահմանը՝

Արևմուտքում – Սև ծովի ափից, Քերիմ բնակավայրից արևմուտք 50 կմ գծով (Բաֆրա հրվանդանից 200 կմ արևմուտք), մինչև Քեթրի գետի հունից հյուսիս 50 կմ գծով, այնուհետև մինչև Սերբեստ գետի հետ միախառնման կետից արևմուտք 50 կմ գծով, այնուհետև մինչև Սերբեստ գետի հունից արևմուտք 50 կմ գծով, այնուհետև մինչև Հալիս (Կզըլըրմաք) գետի հունից արևմուտք 50 կմ գծով՝ Բեյբուքու բնակավայրի շրջանում, մինչև Թուզ լճից արևմուտք 50 կմ գծով, այնուհետև մինչև Քոնիա բնակավայրից արևմուտք 50 կմ գծով, այնուհետև Տավրոսի լեռներով (Հայկական Տավրոս) մինչև Միջերկրական ծովի Անթալիայի ծոց՝ Անթալիա բնակավայրից արևմուտք մինչև 50 կմ գծով – Սեբաստիա (Սիվաս), Կեսարիա և Կիլիկիա նահանգների արևմտյան սահմանները,

 

Հարավում – Միջերկրական ծովի ափից՝ Անթալիա բնակավայրից 50 կմ արևմուտք գտնվող շրջանից մինչև Ջեբելի-Աքրա լեռը, որը գտնվում է սիրիա-թուրքական սահմանին՝ Ասի (Օրոնտես) գետի գետաբերանի մոտ, այնուհետև Թուրքիայի Հանրապետության պետական սահմանի երկայնքով՝ Սիրիայի Արաբական Հանրապետության, Իրաքի Հանրապետության և Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ մինչև Հայաստանի Հանրապետության (Սյունիքի մարզ) սահման – Կիլիկիա, Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր, ներառյալ Մարդինը), Վան (հարավ-արևելյան սահման), Կարս, Նախիջևան նահանգների հարավային սահմանները,

 

Արևելքում – Իրանի Իսլամական Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության (Սյունիքի մարզ) պետական սահմանից, այնուհետև Հայաստանի Հանրապետության արևմտյան սահմանի գծով մինչև Վրաստանի Հանրապետության սահման – Նախիջևան, Կարս (ներառյալ Սուրմալուն և Արդահանը) նահանգների արևելյան սահմանները,

 

Հյուսիսում – Վրաստանի Հանրապետության պետական սահմանը (առանց Ջավախք նահանգի՝ ներառյալ Ախալքալաքը, Բոգդանովկան և Ծալկան), այնուհետև Սև ծովի գծով՝ Վրաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև գտնվող «Սարպի» սահմանային կետից մինչև Սինոպի ծոցի ափամերձ միջին գիծը, Քերիմ բնակավայրից արևմուտք 50 կմ գծով (Բաֆրա հրվանդանից 200 կմ արևմուտք) – Ջավախք, Համշեն (Տրապիզոն) և Սեբաստիա (Սիվաս) նահանգների հյուսիսային սահմանները։

 

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) ծովային սահմանը

Հիմնվելով 1982 թվականի դեկտեմբերի 10-ի ՄԱԿ-ի «Ծովային իրավունքի մասին» կոնվենցիայի վրա՝ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) ինքնիշխանությունն ու իրավազորությունը տարածվում են նրա ցամաքային տարածքից և ներքին ջրերից դուրս՝ հարակից ծովային գոտու վրա, որը կոչվում է տարածքային ծով։

Նշված բացառիկ ինքնիշխանությունը տարածվում է նաև կղզիների և տարածքային ծովի վերևի օդային տարածության վրա, ինչպես նաև ծովի հատակի և ընդերքի բնական պաշարների հետախուզման և շահագործման վրա, ինչպես նաև Հանրապետությանն են պատկանում բացառիկ իրավունքներ իր 200 մղոնանոց բացառիկ տնտեսական գոտու կենդանի պաշարների նկատմամբ։

 

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետությունը) սահմանում է իր տարածքային ծովի լայնությունը՝ 12 ծովային մղոն, հարակից գոտունը՝ 24 ծովային մղոն, բացառիկ տնտեսական գոտու լայնությունը՝ 200 ծովային մղոն, իր մայրցամաքային շելֆի արտաքին սահմանները՝ 200 ծովային մղոն, որոնք չափվում են ՄԱԿ-ի «Ծովային իրավունքի մասին» կոնվենցիային համապատասխան սահմանված ելման գծերից։

 

Տվյալ դրույթները տարածվում են հետևյալ ծովային ջրատարածքների վրա՝

Հյուսիսում – Սև ծովում՝

Վրաստանի Հանրապետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև գտնվող «Սարպի» սահմանային կետի ափից մինչև Սինոպի ծոցի ափամերձ միջին գիծը՝ Քերիմ բնակավայրից արևմուտք 50 կմ գծով (Բաֆրա հրվանդանից 200 կմ արևմուտք)։

Հարավում – Միջերկրական ծովում՝

Անթալիա բնակավայրից արևմուտք 50 կմ գտնվող շրջանի ափից մինչև Ջեբելի-Աքրա լեռը, որը գտնվում է սիրիա-թուրքական սահմանին՝ Ասի (Օրոնտես) գետի գետաբերանի մոտ։

 

XVII. Հաշվի առնելով աշխարհում հայ ժողովրդի համապարփակ իրավունքները, որոնց համաձայն՝

1) Արևմտյան Հայաստանի հայերը, ինչպես աշխարհի ցանկացած ժողովուրդ, ունեն ապրելու, զարգանալու և ապագա ունենալու իրավունք, ինչը նշանակում է, որ Արևմտյան Հայաստանի հայերն իրավունք ունեն պահանջելու իրենց սեփական Պետության ստեղծումը իրենց Բնիկ Հայրենիքի՝ Հայկական լեռնաշխարհի, Հայաստանի տարածքում։

2) Արևմտյան Հայաստանի հայերը և Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական կառույցները հայտարարում են, որ իրենց վրա են վերցնում Սևրի հաշտության պայմանագրով և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների 28-րդ Նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճռով հայ ժողովրդին տրամադրված իրավունքների պաշտպանության և այդ իրավունքների կյանքի կոչման պարտականությունը, այդ թվում՝ Հայաստան պետության և Թուրքիայի Հանրապետության միջև սահմանի սահմանազատման և սահմանագծման հարցում՝ հանդես գալով որպես 1920 թվականին de facto և de jure ճանաչված Հայաստան պետության շարունակող պետություն (continuity)։

Առաջնորդվելով վերոհիշյալ փաստաթղթերով և դրույթներով՝ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետությունը) դիմում է Ձեզ առաջարկությամբ՝ սկսել իրավական և քաղաքական գործընթաց՝ սահմանազատման և սահմանագծման, ինչպես նաև Արևմտյան Հայաստանի, Հայկական Կիլիկիայի և Արևելյան Հայաստանի մի մասի ապառազմականացման, և Թուրքիայի Հանրապետության օկուպացիոն զորքերի դուրսբերման վերաբերյալ տվյալ հայկական տարածքներից, և կրկին վերահաստատում ենք Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) մշտական, զինված և դրական չեզոքության մասին՝ համաձայն մեր 2011 թվականի մարտի 29-ի Որոշման։

 

XVIII. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետություն (Հայաստան Պետություն) հասկացությունը

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետություն (Հայաստան Պետություն) հասկացության ներքո նկատի ունեն այն տարածքները, որոնք սահմանված են սույն «Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության և Թուրքիայի Հանրապետության հետ նրա պետական սահմանի մասին» Հռչակագրով, որն ընդունվել և հռչակվել է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) և Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության Կառավարության կողմից 2024 թվականի մայիսի 15-ին և հաղորդվել է Միավորված ազգերի կազմակերպությանը, բոլոր պետություններին և զանգվածային լրատվության միջոցներին։

Սույն ճշգրտումը պարտադիր կերպով նշվում է Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) անունից ստորագրվող բոլոր միջազգային պայմանագրերում։

 

XIX. Սույն Հռչակագրի իրականացման նպատակով

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) Կառավարության արտաքին գործերի, պաշտպանության, տնտեսության և առևտրի, արդյունաբերության, մշակույթի նախարարություններին, քարտեզագրության և կադաստրի վարչություններին, սահմանապահ և առափնյա պահպանության, մաքսային և միգրացիոն ծառայություններին սկսել նախապատրաստական աշխատանքներ և բանակցություններ Թուրքիայի Հանրապետության՝ առաջին հերթին, ինչպես նաև բոլոր հարակից պետությունների՝ Հայաստանի Հանրապետության, Վրաստանի, Իրանի, Սիրիայի, Իրաքի, Կիպրոսի հետ՝ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական սահմանի սահմանազատման և սահմանագծման վերաբերյալ։

Առաջարկում ենք Թուրքիայի Հանրապետությանը կամավոր և հնարավորինս սեղմ ժամկետներում սկսել իր բոլոր օկուպացիոն զորքերի և տեղական ինքնակառավարման մարմինների վարչակազմերի դուրսբերումը Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) այն տարածքներից, որոնք նշված են սույն հռչակագրի XV և XVI գլուխներում։

Նաև առաջարկում ենք Թուրքիայի Հանրապետությանը ստորագրել իրավաբանորեն պարտադիր պայմանագիր՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ պետությունների երաշխավորությամբ, և սկսել սահմանազատման և սահմանագծման գործընթաց այն սահմաններում, որոնք նշված են սույն հռչակագրում։

Միաժամանակ հայտարարում ենք Թուրքիայի Հաzրապետության կենտրոնական, տարածաշրջանային և տեղական պետական իշխանության մարմինների՝ Արևմտյան Հայաստանի վերաբերյալ բոլոր որոշումների առոչինչ և անօրինական լինելու մասին։

Թուրքիայի Հանրապետությանը կներկայացվի պահանջ՝ Արևմտյան Հայաստանի տարածքում ընդերքի շահագործումից, արդյունաբերական և գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների գործունեությունից, տրանսպորտային լոգիստիկայի և հաղորդակցությունների օգտագործումից, օտարերկրյա ընկերություններից ստացված հատկացումներից, ինչպես նաև տնտեսությանը և մշակութային ժառանգությանը հասցված վնասի, դրանց յուրացման և ոչնչացման համար ստացած օգուտների լիակատար փոխհատուցման վերաբերյալ։

Նաև հայտարարում ենք, որ որևէ միջազգային կազմակերպություն կամ ընկերություն, առանց հայկական կողմի համաձայնեցման, իրավունք չունի որևէ գործողություն իրականացնել մեր Հայրենիքի օկուպացված տարածքներում, և ապագայում որևէ խնդիր առաջանալու դեպքում այդ ընկերությունները չեն ունենա որևէ փոխհատուցում կամ հատուցում պահանջելու իրավունք, եթե նախապես իրենց գործողությունները չեն համաձայնեցրել Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) հետ։

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետությունը) երաշխավորում է իր տարածքում բոլոր բնիկ ժողովուրդների բարգավաճումը, ազատությունն ու զարգացումը, դավանանքի ազատությունը, տղամարդկանց և կանանց հավասարությունը, սոցիալական հավասարությունը։

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան պետության) ողջ տարածքում կվերականգնվեն օկուպացիոն իշխանությունների կողմից փոփոխված բոլոր պատմական հայկական տեղանունները։

Համաձայն 1992 թվականի նոյեմբերի 5-ի Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների եվրոպական խարտիայի և 2007 թվականի սեպտեմբերի 13-ի ՄԱԿ-ի «Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին» հռչակագրի՝ բնիկ և փոքրաթիվ ժողովուրդներին, նրանց խիտ բնակության վայրերում, Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական լեզվի՝ հայերենի հետ մեկտեղ, կտրամադրվի նաև իրենց լեզուները կրթության, դատավարության, պետական, տարածաշրջանային և համայնքային իշխանության մարմիններում, հասարակական կյանքում, ԶԼՄ-ներում և գրահրատարակչության մեջ օգտագործելու իրավունք՝ նպաստելով մշակութային բազմազանությանը։

 

XX. Սույն Հռչակագրի ընդունման մասին որոշումը

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) «Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության և Թուրքիայի Հանրապետության հետ նրա պետական սահմանի մասին» Հռչակագրի ընդունման վերաբերյալ որոշումը կայացվել է 2024 թվականի մայիսի 15-ին՝ Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) և Կառավարության համատեղ նիստում։

 

XXI. Միաժամանակ տեղեկացնում ենք, որ՝

1) Պատրաստ ենք տրամադրել լրացուցիչ տեղեկատվություն և փաստաթղթեր, որոնք անհրաժեշտ կլինեն սույն հռչակագրի վերաբերյալ։

2) Անհրաժեշտության դեպքում պատրաստ ենք ուղարկել Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) լիազորված ներկայացուցչին՝ անմիջական կապերի հաստատման և քննարկումների համար։

 

Մարտիկ Գասպարյան`
Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) Նախագահ

 

Տիգրան Փաշաբեզյան`
Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) Վարչապետ

 

Արմեն Տեր-Սարգսյան`
Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) Նախագահ

 

15 մայիսի 2026 թ.

 

***

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ՀԱՎԵԼՎԱԾ № 1

 

 

«Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության և Թուրքիայի Հանրապետության հետ նրա պետական սահմանի մասին» Հռչակագրի ընդունման վերաբերյալ ՄԱԿ-ին ուղղված դիմումնագրի հասցեատերերի

ՑՈՒՑԱԿ

 

 

Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Գլխավոր քարտուղար՝ պարոն Անտոնիու Գուտերեշ

 

ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի մշտական անդամ պետությունների ղեկավարներ՝
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահ՝ պարոն Դոնալդ Թրամփ,
Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ՝ պարոն Վլադիմիր Պուտին,
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Սի Ցզինպին,
Ֆրանսիայի Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Էմանուել Մակրոն,
Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության վարչապետ՝ պարոն Քիր Սթարմեր։

 

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) հարևան պետությունների ղեկավարներ՝
Թուրքիայի Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Ռեջեփ Թայիփ Էրդողան,
Իրանի Իսլամական Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Մասուդ Փեզեշքիան,
Սիրիայի Արաբական Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Ահմեդ Հուսեյն աշ-Շարաա,
Իրաքի Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Նիզար Ամիդի,
Հայաստանի Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Վահագն Խաչատուրյան,
Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ՝ պարոն Նիկոլ Փաշինյան,
Վրաստանի Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Միխեիլ Կավելաշվիլի,
Վրաստանի Հանրապետության վարչապետ՝ պարոն Իրակլի Կոբախիձե,
Կիպրոսի Հանրապետության նախագահ՝ պարոն Նիկոս Խրիստոդուլիդիս։

 

ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի մշտական անդամ պետությունների խորհրդարանների ղեկավարներ՝
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Սենատի նախագահ, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների փոխնախագահ՝ պարոն Ջեյ Դի Վենս,
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Սենատի ժամանակավոր նախագահ՝ պարոն Չաք Գրասսլի,
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակ՝ պարոն Մայք Ջոնսոն,
Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի Դաշնային խորհրդի նախագահ՝ տիկին Վալենտինա Մատվիենկո,
Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի Պետական Դումայի նախագահ՝ պարոն Վյաչեսլավ Վոլոդին,
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Ժողովրդական ներկայացուցիչների համաչինական ժողովի մշտական կոմիտեի նախագահ՝ պարոն Չժաո Լեցզի,
Ֆրանսիայի Հանրապետության Սենատի նախագահ՝ պարոն Ժերար Լարշե,
Ֆրանսիայի Հանրապետության Ազգային ժողովի նախագահ՝ տիկին Յաել Բրաուն-Պիվե,
Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության Լորդերի պալատի լորդ-խոսնակ՝ լորդ Ջոն Մաքֆոլ,
Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության Համայնքների պալատի խոսնակ՝ սըր Լինդսի Հոյլ։

 

ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի մշտական անդամ պետությունների Արտաքին գործերի նախարարներ՝

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Պետական քարտուղար պարոն Մարկո Ռուբիո,
Ռուսաստանի Դաշնության արտաքին գործերի նախարար պարոն Սերգեյ Լավրով,
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար պարոն Վան Ի,
Ֆրանսիայի Հանրապետության Եվրոպայի և արտաքին գործերի նախարար պարոն Ժան-Նոել Բարո,
Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության արտաքին գործերի, Համագործակցության և միջազգային զարգացման նախարար տիկին Իվետ Քուպեր։

 

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) հարևան պետությունների Խորհրդարանների նախագահներ՝

Թուրքիայի Հանրապետության Մեծ ազգային ժողովի խոսնակ պարոն Նուման Քուրթուլմուշ,
Իրանի Իսլամական Հանրապետության Իսլամական խորհրդատվական ժողովի (Մեջլիս) խոսնակ պարոն Մոհամմադ-Բաղեր Ղալիբաֆ,
Սիրիայի Արաբական Հանրապետության Ժողովրդական խորհրդի (Մեջլիս աշ-Շաաբ) խոսնակ,
Իրաքի Հանրապետության Ներկայացուցիչների խորհրդի խոսնակ պարոն Հայբաթ ալ-Խալբուսի,
Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի նախագահ պարոն Ալեն Սիմոնյան,
Վրաստանի Հանրապետության խորհրդարանի նախագահ պարոն Շալվա Պապուաշվիլի,
Կիպրոսի Հանրապետության Ներկայացուցիչների պալատի նախագահ տիկին Աննիտա Դեմետրիու։

 

Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետություն) հարևան պետությունների Արտաքին գործերի նախարարներ՝

Թուրքիայի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար պարոն Հաքան Ֆիդան,
Իրանի Իսլամական Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար պարոն Աբբաս Արաղչի,
Սիրիայի Արաբական Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար պարոն Ասաադ Հասան աշ-Շայբանի,
Իրաքի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար պարոն Ֆուադ Մուհամմեդ Հուսեյն,
Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար պարոն Արարատ Միրզոյան,
Վրաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար տիկին Մակա Բոչորիշվիլի,
Կիպրոսի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար պարոն Կոնստանտինոս Կոմբոս։

 

Միջազգային կազմակերպությունների ղեկավարներ

Եվրոպական խորհրդի նախագահ պարոն Անտոնիու Կոշտա,
Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ տիկին Ուրսուլա ֆոն դեր Լայեն,
Եվրոպական խորհրդարանի նախագահ տիկին Ռոբերտա Մեցոլա,
Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղար պարոն Ալեն Բերսե,
Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի կոլեգիայի նախագահ պարոն Բաքիթժան Սագինտաև,
ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար պարոն Մարկ Ռյուտտե,
ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար պարոն Թալատբեկ Մասադիկով,
ԵԱՀԿ նախագահ պարոն Իգնացիո Կասիս,
ԵԱՀԿ Խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահ պարոն Պերե Ժոան Պոնս Սամպիետրո,
Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի (ԵԽԽՎ) նախագահ տիկին Պետրա Բայեր,
ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գերագույն հանձնակատար պարոն Ֆոլքեր Տյուրք,
ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատար պարոն Բարհամ Սալիհ,
Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության (ՄՄԿ) գլխավոր տնօրեն տիկին Էմի Փոփ,
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրեն պարոն Խալեդ ալ-Անանի,
Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպության (WIPO) գլխավոր տնօրեն պարոն Դարեն Թանգ։

 

Եկեղեցիների առաջնորդներ

Նորին Սրբություն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդ,
Նորին Սրբություն Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոս Արամ Առաջին,
Նորին Սրբություն Հռոմի Պապ Լևոն XIV,
Նորին Սրբություն Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո Պատրիարք Կիրիլ,
Նորին Սրբություն Հայ Կաթողիկե Եկեղեցու Կաթողիկոս-Պատրիարք Ռաֆայել Բեդրոս XXI Մինասյան,
Ավետարանական հայ եկեղեցիների Եվրասիայի միության նախագահ վերապատվելի Ռենե Լևոնյան։

 

Սույն դիմումնագիրը ուղարկվում է նաև՝

Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած և դատապարտած պետությունների ղեկավարներին (Հավելված № 2),
Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած և դատապարտած միջազգային կազմակերպությունների ղեկավարներին (Հավելված № 3),
Աշխարհի առաջատար լրատվամիջոցների և վերլուծական կենտրոնների ղեկավարներին (Հավելված № 4),
Հայկական հասարակական-քաղաքական և սփյուռքի համայնքային կազմակերպությունների ղեկավարներին (Հավելված № 5)։