in Russian – http://crossroadorg.info/28-5-2026-ai/

«ChatGPT» արհեստական ​​բանականության կողմից պատրաստված վերլուծական տեղեկանք

«Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության, ինչպես նաև Թուրքիայի Հանրապետության հետ պետական սահմանի մասին» Հռչակագրի վերաբերյալ

27.5.2026

https://citizenship-western-armenia.info/archives/16289

Հռչակագիր – http://crossroadorg.info/hy/wa-15-5-2026-hy/

Փաստաթղթի ընդհանուր բնութագիրը

«Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության, ինչպես նաև Թուրքիայի Հանրապետության հետ պետական սահմանի մասին» Հռչակագիրը, որն ընդունվել է 2024 թվականի մայիսի 15-ին Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողովի (Խորհրդարանի) և Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) Կառավարության կողմից, իրենից ներկայացնում է ռազմավարական նշանակության համապարփակ քաղաքական-իրավական, պատմադիվանագիտական և քաղաքակրթական փաստաթուղթ։

Տվյալ փաստաթուղթը հանդիսանում է XXI դարում Հայկական Հարցի համակարգման ամենամասշտաբային փորձերից մեկը՝ այն միավորելով միասնական քաղաքական-իրավական հայեցակարգի մեջ, որը հիմնված է միջազգային իրավունքի, պատմական փաստաթղթերի, միջազգային հանրության որոշումների, բնիկ ժողովուրդների իրավունքների սկզբունքների, ինչպես նաև ռեստիտուցիայի, ռեպարացիաների և հայ ժողովրդի խախտված իրավունքների վերականգնման հարցերի վրա։

Իր կառուցվածքով և բովանդակությամբ Հռչակագիրը շատ ավելի լայն է, քան սովորական քաղաքական հայտարարությունը կամ դեկլարատիվ դիմումը։ Այն իրենից ներկայացնում է՝

• համակարգված միջազգային-իրավական փաստաթուղթ,
  • քաղաքական-իրավական հարթակ,
  • հայ ժողովրդի խախտված իրավունքների վերականգնման հայեցակարգ,
  • հայկական պետականության պաշտպանության ռազմավարական ծրագիր,
  • Հայոց ցեղասպանության հետևանքների համար միջազգային պատասխանատվության հարցերի համապարփակ փաստաթուղթ,
  • հետագա դիվանագիտական, իրավական և փորձագիտական գործունեության հիմք։

Հռչակագիրն ընդգրկում է Հայկական Հարցի գրեթե բոլոր հիմնական բաղադրիչները՝

• Հայոց ցեղասպանություն,
  • միջազգային-իրավական պատասխանատվություն,
  • ռեպարացիաների և ռեստիտուցիայի հարցեր,
  • պետական իրավահաջորդություն,
  • սահմանների և տարածքների հարցեր,
  • օկուպացիայի խնդիրներ,
  • ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունք,
  • Արցախի Հանրապետության կարգավիճակ,
  • միջազգային լեգիտիմության հարցեր,
  • հայերի իրավունքները՝ որպես Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ ժողովուրդ,
  • քաղաքակրթական ժառանգության պահպանության խնդիրներ։

 

I. Հռչակագրի պատմաքաղաքական նշանակությունը

Հռչակագիրը հանդիսանում է Հայկական Հարցը բացառապես պատմահուշային հարթությունից ժամանակակից միջազգային-իրավական և քաղաքական ոլորտ տեղափոխելու փորձ։

Ավելի քան մեկ դար միջազգային քննարկումների զգալի մասը Հայկական Հարցի շուրջ հիմնականում սահմանափակվել է 1915–1923 թվականների Հայոց ցեղասպանության ճանաչմամբ և դատապարտմամբ։ Սակայն հայ ժողովրդի խախտված իրավունքների վերականգնման, միջազգային հանրության ընդունած որոշումների իրականացման և կատարված միջազգային հանցագործությունների հետևանքների վերացման խնդիրը փաստացի մնացել է չլուծված։

Սույն Հռչակագիրն առաջին անգամ այսպիսի համակարգված ձևով միավորում է՝

• Հայոց ցեղասպանության հարցերը,
  • պետականության կորստի խնդիրները,
  • տարածքային հարցերը,
  • բռնի տեղահանության խնդիրները,
  • քաղաքակրթական ժառանգության ոչնչացման հարցերը,
  • պետությունների միջազգային-իրավական պարտավորությունները,
  • հայ ժողովրդի՝ խախտված իրավունքների վերականգնման իրավունքը։

Փաստաթղթի կարևորագույն նշանակությունն այն է, որ այն Հայկական Հարցը դիտարկում է ոչ թե որպես բացառապես անցյալի խնդիր, այլ որպես շարունակվող միջազգային-իրավական և հումանիտար ճգնաժամ։

Հռչակագիրը հիմնվում է այն սկզբունքի վրա, որ միջազգային հանցագործությունների հետևանքները չեն կարող օրինականացվել ժամանակի ընթացքով, իսկ ցեղասպանության ենթարկված ժողովրդի իրավունքները չեն կարող համարվել կորցրած՝ բռնության, տեղահանությունների, օկուպացիայի կամ տարածաշրջանի ժողովրդագրական կառուցվածքի փոփոխության հետևանքով։

Հենց այդ պատճառով փաստաթուղթը հատուկ շեշտադրում է հետևյալ սկզբունքը՝

«ex injuria non oritur jus»
(«իրավախախտումից իրավունք չի ծագում»)։

Այս սկզբունքը միջազգային իրավունքի հիմնարար սկզբունքներից մեկն է և ունի հիմնարար նշանակություն Հայոց ցեղասպանության, էթնիկ զտումների, տեղահանությունների և տարածաշրջանի էթնաժողովրդագրական կառուցվածքի բռնի փոփոխության հետևանքների գնահատման համար։

 

II. Հռչակագրի միջազգային-իրավական հիմքը

Հռչակագրի ամենաուժեղ կողմերից մեկը ամբողջական միջազգային-իրավական հիմնավորման կառուցման փորձն է։

Փաստաթուղթը հենվում է միջազգային իրավական ակտերի և որոշումների լայն շրջանակի վրա, այդ թվում՝

• 1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սևրի հաշտության պայմանագիր,
  • ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի Իրավարար վճիռ,
  • Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսի որոշումներ,
  • Ազգերի լիգայի որոշումներ և փաստաթղթեր,
  • Միավորված ազգերի կազմակերպության Կանոնադրություն,
  • ՄԱԿ-ի «Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժելու մասին» կոնվենցիա,
  • «Միջազգային պայմանագրերի իրավունքի մասին» Վիեննայի կոնվենցիա,
  • ՄԱԿ-ի «Բնիկ ժողովուրդների իրավունքների մասին» հռչակագիր,
  • Տարածաշրջանային կամ փոքրամասնությունների լեզուների եվրոպական խարտիա,
  • ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի միջազգային սկզբունքներ,
  • միջազգային մարդասիրական իրավունքի նորմեր։

Հատկապես կարևոր է continuity (պետության իրավահաջորդ շարունակականության) հայեցակարգի կիրառումը։

Հռչակագիրը ելնում է այն դրույթից, որ 1918–1920 թվականներին միջազգային հանրության կողմից հայ ժողովրդին և Հայաստանի Պետությանը տրված իրավունքները միջազգային իրավունքով չեն չեղարկվել և չեն կարող համարվել կորցրած։

Փաստաթղթի հեղինակների տեսանկյունից՝

• օկուպացիան,
  • հարկադրանքը,
  • ագրեսիան,
  • բռնի պայմանագրերը,
  • տարածքների նկատմամբ վերահսկողության կորուստը,
  • խորհրդայնացումը,
  • աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները

չեն կարող ինքնաբերաբար վերացնել ժողովրդի և պետության միջազգային ճանաչված իրավունքները։

Այս համատեքստում Հռչակագիրը ներկայացնում է հայ ժողովրդի և Հայաստանի Պետության իրավունքների անընդհատության վերաբերյալ իրավական դիրքորոշում ձևավորելու փորձ։

 

III. Հռչակագրի նշանակությունը հայ ժողովրդի համար

Հայ ժողովրդի համար Հռչակագիրն ունի ոչ միայն քաղաքական, այլև խոր քաղաքակրթական նշանակություն։

Ավելի քան մեկ դար հայ ժողովուրդը բախվել է՝

• Ցեղասպանության հետևանքներին,
  • զանգվածային տեղահանությանը,
  • պատմական Հայրենիքի կորստին,
  • մշակութային ժառանգության ոչնչացմանը,
  • ձուլմանը,
  • քաղաքական մասնատվածությանը,
  • անվտանգության սպառնալիքներին,
  • ազգային ինքնության ճգնաժամին։

Այս համատեքստում Հռչակագիրը հանդես է գալիս որպես փորձ՝

• վերականգնելու պատմական սուբյեկտայնությունը,
  • ձևավորելու միասնական իրավական և քաղաքական տեսլական,
  • համախմբելու հայ ժողովրդին,
  • ձևավորելու երկարաժամկետ ազգային ռազմավարություն,
• պահպանելու պատմական հիշողությունը,
• կանխելու Ցեղասպանության հետևանքների վերջնական լեգիտիմացումը։

Առանձնահատուկ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ փաստաթուղթը հայ ժողովրդին դիտարկում է որպես միասնական սուբյեկտ՝ անկախ՝

• բնակության վայրից,
  • քաղաքացիությունից,
  • պետական պատկանելությունից,
  • քաղաքական հայացքներից։

Այդպիսով Հռչակագիրը փորձում է ձևավորել համահայկական քաղաքական-իրավական հարթակ։

Փաստաթուղթը նաև մեծ նշանակություն ունի հայկական սփյուռքի համար։

Հայոց ցեղասպանությունից հետո հենց սփյուռքն է մեծապես դարձել՝

• պատմական հիշողության կրող,
  • մշակութային ինքնության պահապան,
  • Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործոն,
  • Հայկական Հարցը միջազգային օրակարգում պահելու կարևոր միջոց։

Հռչակագիրը փորձում է ինստիտուցիոնալացնել հայկական սփյուռքի դերը՝ որպես միասնական հայկական քաղաքական-իրավական տարածության մաս։

 

IV. Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետությունը) որպես Հայաստան Պետության շարունակող պետություն (continuity)

«Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության, ինչպես նաև Թուրքիայի Հանրապետության հետ պետական սահմանի մասին» Հռչակագրից բխող հիմնարար միջազգային-իրավական հարցերից մեկը Հայաստան Պետության շարունակականության (continuity) հարցն է։

Խոսքը վերաբերում է ոչ թե succession-ին (իրավահաջորդությանը), այլ Հայաստան Պետության միջազգային իրավասուբյեկտության շարունակականությանը, որը 1918–1920 թվականներին ճանաչվել էր միջազգային հանրության կողմից de facto և de jure։

Սևրի հաշտության պայմանագիրը (1920 թ. օգոստոսի 10) և ԱՄՆ 28-րդ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի 1920 թ. նոյեմբերի 22-ի Իրավարար վճիռը միջազգային իրավական ակտեր են, որոնք ընդունվել են Հայաստան Պետության վերաբերյալ և երբևէ չեն չեղարկվել միջազգային իրավունքի շրջանակներում։

1920–1921 թվականների բռնի քաղաքական և ռազմական գործընթացները, ներառյալ խորհրդայնացումը և պարտադրված պայմանագրերը, չեն կարող դիտարկվել որպես Հայաստան Պետության իրավասուբյեկտության կամավոր դադարեցում։

2013 թվականից վերականգնված Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական կառույցները հայտարարում են Հայաստան Պետության միջազգային իրավական շարունակականության պահպանման մասին։

Միաժամանակ Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունը փաստացի սահմանափակել է իրեն ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության տարածքով և հրաժարվել է միջազգային հանրության կողմից Հայաստան Պետությանը և հայ ժողովրդին տրված մի շարք իրավունքների իրականացումից։

Այս պայմաններում Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետությունը (Հայաստան Պետությունը) իրեն դիտարկում է որպես Հայաստան Պետության շարունակող միակ լեգիտիմ պետական կառույց, որն իրավունք ունի պաշտպանելու և իրականացնելու հայկական ժողովրդի միջազգային իրավունքները, ներառյալ՝

1. պետական սահմանի սահմանազատման և սահմանագծման գործընթացներին մասնակցելը,
2. բռնազավթված տարածքների նկատմամբ իրավունքների վերականգնումը,
3. փոխհատուցումների և ռեպարացիաների պահանջ ներկայացնելը,
4. հայկական մշակութային, պատմական և հոգևոր ժառանգության միջազգային պաշտպանությունը։

Այսպիսով, խոսքը նոր պետության ստեղծման մասին չէ, այլ միջազգային հանրության կողմից ճանաչված Հայաստան Պետության իրավունքների շարունակականության և իրականացման մասին։

 

V. Հայոց ցեղասպանության և միջազգային պատասխանատվության հարցը

Հռչակագրի կենտրոնական տարրերից մեկը Հայոց ցեղասպանության հետևանքների շարունակական բնույթի մասին դրույթն է։

Փաստաթուղթը ելնում է այն հանգամանքից, որ՝

• լիարժեք միջազգային-իրավական կարգավորման բացակայությունը,
  • ռեպարացիաների բացակայությունը,
  • ռեստիտուցիայի բացակայությունը,
  • խախտված իրավունքների վերականգնման բացակայությունը,
  • հայատյաց քաղաքականության շարունակությունը,
  • հայկական ժառանգության ոչնչացումը,
  • հայկական բնակչության տեղահանությունները,
  • էթնիկ զտումները

նշանակում են, որ Ցեղասպանության հետևանքները փաստացի շարունակվում են գոյություն ունենալ նաև ներկայում։

Դրա մեջ է Հռչակագրի առանցքային հայեցակարգերից մեկը․

Ցեղասպանությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես պատմական հանցագործություն, այլև որպես գործընթաց, որի հետևանքները շարունակում են ազդել հայ ժողովրդի վրա։

Հատկապես կարևոր է շեշտադրումը՝

• մշակութային ժառանգության ոչնչացման,
  • եկեղեցիների և հուշարձանների ավերման,
  • խաչքարերի ոչնչացման,
  • պատմական հիշողության բռնի փոփոխման,
  • հայկական քաղաքակրթական ժառանգության յուրացման փորձերի վրա։

Փաստաթուղթը ընդգծում է, որ միջազգային հանրությունը կրում է որոշակի բարոյական և քաղաքական պատասխանատվություն այն բանի համար, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ընդունված որոշումները ամբողջությամբ չեն իրականացվել։

 

VI. Ռեպարացիաների և ռեստիտուցիայի հարցը

Հռչակագրում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում ռեպարացիաների և ռեստիտուցիայի հարցը։

Փաստաթուղթը հենվում է 1919 թվականի Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսի նյութերի վրա, որտեղ կատարվել էին հայ ժողովրդի նյութական կորուստների հաշվարկներ։

Միևնույն ժամանակ Հռչակագիրը շեշտում է, որ նշված հաշվարկները ընդգրկում էին վնասների միայն մի մասը և հիմնականում վերաբերում էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի շրջանի նյութական կորուստներին։

Ավելի լայն իմաստով փաստաթուղթը դիտարկում է կորուստների հետևյալ կատեգորիաները՝

• մարդկային կորուստներ,
  • տարածքային կորուստներ,
  • տնտեսական կորուստներ,
  • մշակութային կորուստներ,
  • հոգևոր կորուստներ,
  • կրթական կորուստներ,
  • ճարտարապետական կորուստներ,
  • պատմական ժառանգության ոչնչացում,
  • սեփականության կորուստ,
  • բանկային ավանդներ,
  • ապահովագրական ակտիվներ,
  • մտավոր սեփականություն։

Այդպիսով Հռչակագիրը փաստացի բարձրացնում է հայ ժողովրդին հասցված վնասների համապարփակ միջազգային գնահատման հարցը։

Հատկապես կարևոր է այն, որ ռեպարացիաների հարցը չի դիտարկվում բացառապես որպես ֆինանսական խնդիր։

Այն մեկնաբանվում է որպես՝

• միջազգային արդարության հարց,
  • խախտված իրավունքների վերականգնման հարց,
  • միջազգային հանցագործությունների հետևանքների վերացման հարց,
  • պատմական պատասխանատվության հարց։

 

VII. Թուրքիայի և Ադրբեջանի իշխանությունների միջազգային պատասխանատվության մասին

Միջազգային իրավական կարևոր հարցերից է Թուրքիայի և Ադրբեջանի իշխանությունների պատասխանատվությունը հայ ժողովրդի և տարածաշրջանի այլ բնիկ քրիստոնյա ժողովուրդների դեմ իրականացված միջազգային հանցագործությունների համար։

Խոսքը վերաբերում է ոչ թե առանձին դեպքերի, այլ երկարատև և հետևողական պետական քաղաքականության, որն իրականացվել է Օսմանյան կայսրության, քեմալական Թուրքիայի, Թուրքիայի Հանրապետության, ինչպես նաև Ադրբեջանի տարբեր իշխանությունների կողմից։

Հայ ժողովրդի նկատմամբ իրականացվել են՝

1. զանգվածային սպանություններ,
2. տեղահանություններ,
3. էթնիկ զտումներ,
4. մշակութային ժառանգության ոչնչացում,
5. գույքի բռնագրավում,
6. հայ բնակչության բռնի դուրսմղում իր պատմական տարածքներից,
7. հայատյացության և խտրականության պետական քաղաքականություն։

1894–1896 թվականների ջարդերը, 1909 թվականի Ադանայի կոտորածը, 1915–1923 թվականների Հայոց ցեղասպանությունը, ինչպես նաև Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում, Մարաղայում և Արցախում կատարված հանցագործությունները դիտարկվում են որպես նույն քաղաքականության շարունակություն։

Արցախի շրջափակումը, ինչպես նաև 2020 և 2023 թվականների ռազմական ագրեսիաները ուղեկցվել են խաղաղ բնակչության դեմ հարձակումներով, էթնիկ զտումներով, բռնի տեղահանություններով և հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացմամբ։

Առանձնահատուկ կարևորություն ունի մշակութային ցեղասպանության (cultural genocide / culturicide) հարցը։ Արևմտյան Հայաստանի, Արցախի և Նախիջևանի տարածքներում համակարգված կերպով ոչնչացվել են հայկական եկեղեցիներ, վանքեր, խաչքարեր, գերեզմանոցներ և պատմական հուշարձաններ։

Այս գործողությունները հակասում են միջազգային իրավունքի հիմնարար նորմերին, ներառյալ՝

1. 1948 թվականի Ցեղասպանության հանցագործությունը կանխարգելելու և պատժելու մասին կոնվենցիան,
2. 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիան,
3. ռասայական խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին միջազգային կոնվենցիան,
4. բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանության միջազգային սկզբունքները։

Այսպիսով, առկա են միջազգային իրավական հիմքեր՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի պատասխանատվության հարցը դիտարկելու որպես շարունակվող միջազգային հանցագործությունների հետևանք։

 

VIII. Արցախի հարցը

Հռչակագիրը Արցախի հարցը դիտարկում է որպես Հայկական Հարցի անբաժանելի մաս։

Փաստաթուղթը մեծ ուշադրություն է դարձնում՝

• Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքին,
  • 1991 թվականի հանրաքվեի որոշումներին,
  • Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ստեղծման միջազգային-իրավական հիմքերին,
  • խորհրդային շրջանի որոշումների անօրինականությանը,
  • հայկական բնակչության տեղահանության փաստերին,
  • էթնիկ զտումներին,
  • Արցախի շրջափակմանը,
  • 2020 և 2023 թվականների իրադարձություններին։

Փաստաթղթի հեղինակների տեսանկյունից Արցախի խնդիրը չի կարող դիտարկվել բացառապես որպես տարածքային վեճ։

Այն դիտարկվում է որպես՝

• ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի հարց,
  • անվտանգության հարց,
  • ցեղասպանության կանխարգելման հարց,
  • միջազգային պատասխանատվության հարց։

Հատկապես կարևոր է այն շեշտադրումը, որ Արցախի հայ բնակչության բռնի տեղահանությունը դիտարկվում է որպես միջազգային հանցագործություն։

 

IX. Հռչակագրի նշանակությունը միջազգային հանրության համար

Հռչակագիրը իրեն ներկայացնում է ոչ միայն որպես հայկական ազգային փաստաթուղթ, այլ նաև որպես դիմում միջազգային հանրությանը։

Փաստաթղթի տեսանկյունից Հայկական Հարցի արդար լուծումը նշանակություն ունի՝

• Հարավային Կովկասի կայունության,
  • Մերձավոր Արևելքում խաղաղության,
  • նոր հակամարտությունների կանխման,
  • միջազգային իրավունքի ամրապնդման,
  • նոր ցեղասպանությունների կանխման,
  • բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանության,
  • միջազգային անվտանգության համակարգի ամրապնդման համար։

Փաստաթուղթը ելնում է այն դիրքորոշումից, որ չլուծված պատմական և միջազգային-իրավական խնդիրների անտեսումը ստեղծում է երկարաժամկետ անկայունության օջախներ։

Այս համատեքստում Հռչակագիրը փորձում է ներկայացնել Հայկական Հարցը ոչ թե որպես տեղական խնդիր, այլ որպես առավել լայն միջազգային խնդրի մաս՝

• արդարության,
  • միջազգային պատասխանատվության,
  • միջազգային իրավունքի արդյունավետության,
  • անպատժելիության կանխարգելման։

 

X. Փաստաթղթի քաղաքական-իրավական և քաղաքակրթական հայեցակարգը

Հռչակագրի առավել բնորոշ առանձնահատկություններից մեկը միջազգային-իրավական հիմնավորման և քաղաքակրթական հայեցակարգի համադրումն է։

Փաստաթուղթը հայ ժողովրդին դիտարկում է որպես՝

• հնագույն բնիկ ժողովուրդ,
  • եզակի քաղաքակրթության կրող,
  • միջազգային իրավունքի սուբյեկտ,
  • ժողովուրդ, որն ունի անօտարելի պատմական իրավունքներ։

Հատուկ նշանակություն ունի շեշտադրումը՝

• Հայկական լեռնաշխարհի,
  • պատմական Հայրենիքի,
  • մշակութային ժառանգականության,
  • հայկական պետականության շարունակականության վրա։

Այդպիսով Հռչակագիրը փորձում է ձևավորել ոչ միայն իրավական, այլ նաև հայկական պետականության քաղաքակրթական հիմքը։

 

XI. Միջազգային հեռանկար և հնարավոր հետևանքներ

Միջազգային տեսանկյունից Հռչակագիրը չափազանց մասշտաբային և հավակնոտ փաստաթուղթ է։

Ակնհայտ է, որ փաստաթղթի բազմաթիվ դրույթներ առաջացնելու են՝

• քաղաքական քննարկումներ,
  • դիվանագիտական վեճեր,
  • տարբեր մեկնաբանություններ,
  • միջազգային դերակատարների ոչ միանշանակ արձագանք։

Սակայն անկախ առանձին դրույթների նկատմամբ վերաբերմունքից, անհրաժեշտ է ընդունել՝

• համակարգվածության բարձր մակարդակը,
  • կատարված աշխատանքի մասշտաբը,
  • համալիր իրավական հայեցակարգի առկայությունը,
  • երկարաժամկետ միջազգային-իրավական դիրքորոշում ձևավորելու փորձը,
  • Հայկական Հարցը միջազգային քննարկման նոր մակարդակի հասցնելու ձգտումը։

Հռչակագիրը փաստացի առաջարկում է միջազգային հանրությանը Հայկական Հարցը դիտարկել ոչ թե որպես պատմության փակված էջ, այլ որպես շարունակվող միջազգային արդարության հարց։

 

XII. Եզրակացություն

«Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետության (Հայաստան Պետության) պետական ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության, ինչպես նաև Թուրքիայի Հանրապետության հետ պետական սահմանի մասին» Հռչակագիրը հանդիսանում է ժամանակակից Հայկական Հարցի շրջանակներում մշակված ամենամասշտաբային քաղաքական-իրավական փաստաթղթերից մեկը։

Դրա նշանակությունը կայանում է հետևյալում՝

• Հայկական Հարցի համակարգումը միասնական քաղաքական-իրավական հայեցակարգի մեջ,
  • հայ ժողովրդի իրավունքների միջազգային-իրավական հիմնավորման փորձը,
  • երկարաժամկետ ռազմավարական դիրքորոշման ձևավորումը,
  • պատմական հիշողության պաշտպանությունը,
  • ռեպարացիաների, ռեստիտուցիայի և միջազգային պատասխանատվության հարցերի բարձրացումը,
  • հայ ժողովրդի գոյության, անվտանգության և զարգացման իրավունքի պաշտպանությունը,
  • Հայոց ցեղասպանության հետևանքների արդար կարգավորման անհրաժեշտության վերաբերյալ միջազգային քննարկման ձևավորման փորձը։

Հայ ժողովրդի համար Հռչակագիրն ունի նշանակություն որպես՝

• քաղաքական-իրավական ուղենիշ,
  • ռազմավարական փաստաթուղթ,
  • ազգային ուժերի համախմբման փորձ,
  • պատմական հիշողության պաշտպանության ձև,
  • երկարաժամկետ ազգային զարգացման հայեցակարգ։

Միջազգային հանրության համար փաստաթուղթը հետաքրքրություն է ներկայացնում որպես՝

• պատմական արդարության հարցերի նկատմամբ համալիր մոտեցման օրինակ,
  • Ցեղասպանության հետևանքների միջազգային-իրավական վերաիմաստավորման փորձ,
  • ռեստիտուցիայի և բնիկ ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ քաղաքական-իրավական փաստաթուղթ,
  • միջազգային ինստիտուտներին ուղղված դիմում՝ Հայկական Հարցի երկարաժամկետ և արդար կարգավորման անհրաժեշտության վերաբերյալ։

Անկախ առանձին դրույթների քաղաքական գնահատականներից, Հռչակագիրն արդեն իսկ իրենից ներկայացնում է նշանակալի պատմաքաղաքական և միջազգային-իրավական փաստաթուղթ, որը, անկասկած, առանձնահատուկ տեղ կզբաղեցնի Հայկական Հարցի ժամանակակից պատմության և XXI դարի հայկական քաղաքական-իրավական մտքի պատմության մեջ։